Obsługa techniczna i eksploatacja

Dlaczego tak: Interwały i zakres obsług okresowych ustala konstruktor maszyny, bo tylko on zna trwałość łożysk, filtrów i olejów w swoim rozwiązaniu. Harmonogram jest podany w motogodzinach lub okresach kalendarzowych w instrukcji obsługi i eksploatacji. Właściciel może obsługi zlecić, ale nie może ich rozciągać w czasie na własną rękę. IBWR to instrukcja bezpiecznego wykonywania robót, dotyczy organizacji konkretnej budowy, a nie smarowania maszyny.

Dlaczego tak: Instrukcja to dokument producenta dołączany do maszyny razem z deklaracją zgodności; opisuje przeznaczenie, zagrożenia, obsługę i warunki bezpiecznej eksploatacji. Służby BHP na budowie ani inspektor jej nie tworzą, mogą jedynie egzekwować jej stosowanie. IBWR jest osobnym dokumentem wykonawcy robót i nie stanowi części instrukcji maszyny.

Dlaczego tak: Maszyna ma określone przez producenta przeznaczenie i tylko w takim zakresie ma potwierdzoną wytrzymałość oraz stateczność. Praca poza przeznaczeniem, na przykład podnoszenie ludzi w łyżce albo holowanie osprzętem, wychodzi poza warunki deklaracji zgodności i przenosi odpowiedzialność na operatora. Zakaz wszelkich napraw i konserwacji jest nieprawdziwy: operator wykonuje obsługę codzienną, zabronione jest tylko naprawianie i konserwowanie maszyny będącej w ruchu.

Podstawa prawna: rozporządzenie MG z 20.09.2001 r., § 2 ust. 1 (t.j. Dz.U. 2018 poz. 583)

Dlaczego tak: Osprzęt wymienny ma własną masę, zasięg i wymagania hydrauliczne, więc dochodzi do dwóch zestawów ograniczeń naraz. Obowiązuje zawsze ostrzejszy z nich: wydajność pompy i udźwig bierze się z instrukcji maszyny, a dopuszczalne ciśnienie, przepływ i sposób pracy narzędzia z instrukcji osprzętu. Wybranie tylko jednej instrukcji zostawia drugi zestaw limitów nieznany, a to prosta droga do przeciążenia albo utraty stateczności.

Dlaczego tak: Uszkodzona opona przy obciążeniu roboczym może rozerwać się gwałtownie, a maszyna traci wtedy stateczność w ułamku sekundy. Uszkodzenie mogące spowodować zagrożenie to stan bezpośredniego zagrożenia zdrowia, więc pracę przerywa się i zawiadamia przełożonego. Zmniejszenie prędkości i obciążenia niczego nie naprawia, bo osnowa opony jest już przerwana. Ostrożna kontynuacja po zgłoszeniu też nie wchodzi w grę: decyzję o dalszej pracy podejmuje się dopiero po usunięciu usterki.

Podstawa prawna: Kodeks pracy, art. 210 § 1

Dlaczego tak: Kontrolka ciśnienia oleju nie mówi o poziomie oleju, tylko o tym, że pompa przestała utrzymywać film olejowy między panewkami a wałem. Praca bez tego filmu zaciera silnik w kilkadziesiąt sekund, więc silnik gasi się natychmiast, a nie po dojechaniu w dogodne miejsce. Sprawny układ hydrauliczny nie ma z tym nic wspólnego: ma własną pompę i własny olej.

Dlaczego tak: Niedopompowana opona ugina się bokiem pod obciążeniem, przez co maszyna przechyla się na jedną stronę i rzut środka ciężkości wychodzi poza obrys podparcia. Efekt narasta przy skręcie i przy podniesionym osprzęcie. Jazda po nawierzchni utwardzonej i praca w miejscu przewidzianym dla maszyny to warunki normalne, one stateczności nie pogarszają. Ciśnienie w oponach sprawdza się przy obsłudze codziennej, na zimnych oponach.

Dlaczego tak: Deklaracja zgodności to oświadczenie samego producenta lub jego upoważnionego przedstawiciela, że wyrób spełnia wymagania unijnych dyrektyw dotyczących bezpieczeństwa, zdrowia i środowiska. Nie wydaje jej żadna instytucja badawcza i nie jest to certyfikat wytrzymałości na warunki atmosferyczne. Oznaczenie CE nie mówi też nic o kraju produkcji, maszyna może być zbudowana poza Unią i mieć poprawne CE.

Dlaczego tak: Producent zna zagrożenia własnej maszyny, więc to w instrukcji wskazuje wymagane środki ochrony indywidualnej i sposoby ograniczania ryzyka: hałas, drgania, ochronę słuchu, obuwie, kask, zasady pracy przy akumulatorze czy przy układzie hydraulicznym. Książka serwisowa gromadzi tylko zapisy o wykonanych przeglądach i naprawach. Deklaracja zgodności to jedna kartka z oświadczeniem, nie ma w niej żadnych wskazówek dla operatora.

Dlaczego tak: Odpowiada ten, kto odpowiada za wyrób na rynku: producent, a przy imporcie spoza Unii podmiot wprowadzający maszynę do obrotu, który musi dostarczyć instrukcję w języku polskim. Jednostki badawcze certyfikują wyrób, ale instrukcji nie piszą. Kierownik budowy również jej nie tworzy; on może wydać instrukcję bezpiecznego wykonywania robót, a to inny dokument, dotyczący organizacji konkretnego zadania.

Dlaczego tak: Dane identyfikacyjne, czyli producent, typ, numer fabryczny, rok produkcji, masa i moc, umieszcza producent na trwałej tabliczce znamionowej. Instrukcja wskazuje dodatkowe miejsca znakowania, na przykład wybity numer na ramie czy oznaczenia osprzętu, i to z nich korzysta się przy weryfikacji maszyny. Zapisywanie danych na hełmie nie ma żadnego znaczenia prawnego, a kolor nadruku niczego nie reguluje.

Dlaczego tak: Awarie prawie zawsze zapowiadają się wcześniej: wyciekiem, luzem, pęknięciem węża, nietypowym dźwiękiem. Codzienny obchód maszyny i zgłoszenie tego, co odbiega od normy, zatrzymuje usterkę na etapie taniej naprawy, zanim unieruchomi maszynę albo spowoduje wypadek. Czekanie, aż awaria stanie się poważna, oznacza naprawę przy okazji zniszczenia kolejnych podzespołów.

Podstawa prawna: Kodeks pracy, art. 211

Dlaczego tak: Przy obsłudze technicznej największym ryzykiem jest to, co potrafi samo opaść albo się zamknąć: wysięgnik, łyżka, ciężka pokrywa komory silnika, drzwiczki serwisowe. Dlatego przed wejściem w obręb maszyny blokuje się je podporami lub zapadkami przewidzianymi przez producenta, niezależnie od stosowania środków ochrony indywidualnej. Same rękawice lateksowe niczego tu nie chronią: przy oleju i ostrych krawędziach potrzebne są rękawice robocze, okulary i obuwie ochronne.

Dlaczego tak: Kolejność jest stała: teren poziomy, osprzęt opuszczony na podłoże, silnik wyłączony, kluczyk wyjęty. Opuszczony osprzęt nie ma już energii, którą mógłby opaść, a wyjęty kluczyk uniemożliwia uruchomienie maszyny przez osobę nieupoważnioną, gdy ktoś jest przy niej pochylony. Praca przy silniku pozostawionym na biegu jałowym jest niedopuszczalna, bo obsługa maszyny będącej w ruchu jest wprost zabroniona. Krótki czas obsługi niczego nie usprawiedliwia, na pochyłości maszyna może zjechać.

Podstawa prawna: rozporządzenie MG z 20.09.2001 r., § 2 ust. 1 i § 5 (t.j. Dz.U. 2018 poz. 583)

Dlaczego tak: W nowej maszynie powierzchnie współpracujące, czyli tuleje, sworznie, gładzie cylindrów i zęby przekładni, mają jeszcze mikronierówności z obróbki. Docieranie to okres, w którym te nierówności ścierają się przy ograniczonym obciążeniu i powstają luzy przewidziane przez konstruktora oraz równomierny styk powierzchni. To nie jest ani bieg jałowy bez obciążenia, ani test pełnej mocy: obciążenie ma być umiarkowane i zmienne.

Dlaczego tak: Instrukcja jest źródłem wiedzy, a nie dziennikiem. Operator znajduje w niej parametry techniczne, dopuszczalne obciążenia, zasady bezpiecznej pracy oraz opis usterek wraz ze sposobem ich usunięcia w zakresie należącym do obsługi. Do rejestrowania usterek, przepracowanych motogodzin i zużycia paliwa służy książka maszyny albo raport pracy, prowadzony przez użytkownika. Wpisywanie czegokolwiek do instrukcji producenta nie ma sensu.

Dlaczego tak: Instrukcja dzieli się na części: opisową z budową i działaniem, obsługową i serwisową. Część obsługowa mówi o tym, co operator robi z kabiny i wokół maszyny: sterowanie, uruchamianie, obsługa codzienna, czynności okresowe. Szczegółowy opis budowy wszystkich zespołów należy do części opisowej, a katalog części zamiennych jest zwykle osobnym dokumentem dla serwisu, nie dla operatora.

Dlaczego tak: Instrukcja to warunek dopuszczenia maszyny do eksploatacji, bo bez niej nie da się wykazać, że maszyna jest użytkowana zgodnie z zaleceniami producenta. Kontrola BHP i inspektor pracy sprawdzają jej obecność przy maszynie i przy jej braku mogą wstrzymać pracę. Przeglądy okresowe da się wykonać także na dokumentacji serwisowej, więc to nie one są tu powodem. Argument o ryzyku zagubienia dotyczy wygody, a nie dopuszczenia maszyny do pracy.

Dlaczego tak: SAE to klasyfikacja lepkościowa Society of Automotive Engineers, ujęta w normie SAE J300 dla olejów silnikowych. Opisuje wyłącznie opory płynięcia oleju w niskiej i w wysokiej temperaturze, czyli jak szybko dotrze do łożysk i jaki film utrzyma na gorącym silniku. Ciśnienie w układzie smarowania zależy od pompy i luzów, nie od klasy SAE. Jakość i przeznaczenie oleju opisują osobne klasyfikacje API i ACEA.

Dlaczego tak: Dwuczłonowy zapis to dwie klasy lepkości w jednym oleju wielosezonowym. Litera W pochodzi od słowa winter i należy do członu zimowego, więc 15W opisuje zachowanie oleju na mrozie, przy rozruchu. Liczba 40 to lepkość mierzona w temperaturze 100 stopni Celsjusza, czyli warunki nagrzanego silnika. Warianty wiążące 15W z temperaturą dodatnią odwracają tę zależność: człon z literą W nigdy nie opisuje pracy na gorąco.

Dlaczego tak: Symbol łączy dwie klasy lepkości według normy SAE J300. Człon z literą W, tutaj 10W, dotyczy zimna: im niższa liczba przy W, tym łatwiejszy rozruch na mrozie i szybciej olej dochodzi do łożysk. Człon 30 dotyczy oleju rozgrzanego, mierzy się go w temperaturze 100 stopni Celsjusza. Mylące warianty przypisują 10W pracy w temperaturze dodatniej, a to zawsze parametr zimowy.

Dlaczego tak: Dwa człony w symbolu SAE to znak rozpoznawczy oleju silnikowego wielosezonowego: jedna klasa dla zimna, druga dla rozgrzanego silnika. Oleje hydrauliczne oznacza się inaczej, klasą lepkości ISO VG i typem, na przykład HLP 46. Mieszanki oleju silnikowego z hydraulicznym nie istnieją jako produkt i nigdy nie wolno ich robić samemu, bo pakiety dodatków wzajemnie się znoszą.

Dlaczego tak: Piątka z literą W to klasa zimowa: olej pozostaje na tyle rzadki, że pompa tłoczy go do łożysk zaraz po rozruchu w mroźny poranek. Czterdziestka opisuje lepkość w temperaturze 100 stopni Celsjusza, czyli grubość filmu na rozgrzanym silniku. Warianty, które przypisują 5W temperaturze dodatniej albo 40 temperaturze ujemnej, zamieniają człony miejscami. Reguła jest prosta: człon z literą W zawsze opisuje zimno.

Dlaczego tak: To klasy lepkości olejów przekładniowych według normy SAE J306. Skala jest tam inna niż dla olejów silnikowych i liczb z obu norm nie wolno porównywać: przekładniowy 80W-90 ma na gorąco lepkość zbliżoną do silnikowego SAE 40. Litera W działa tak samo jak w olejach silnikowych i oznacza zdatność zimową. Płyn hamulcowy to w ogóle nie olej, lecz ciecz na bazie glikoli, oznaczana klasami DOT 3, DOT 4 lub DOT 5.1.

Dlaczego tak: Osłona zdjęta na czas obsługi ma wrócić na miejsce przed uruchomieniem maszyny. Praca bez urządzeń zabezpieczających jest wprost zakazana, bo osłonięte są strefy, w których człowiek nie zdąży zareagować: wały, sprzęgła, wentylator, przekładnie pasowe. Sam demontaż osłony i jej powtórny montaż odnotowuje się w dokumentacji obsługi. Zakaz obejmuje także pracę próbną i przejazd na kilka metrów.

Podstawa prawna: rozporządzenie MG z 20.09.2001 r., § 2 ust. 1 (t.j. Dz.U. 2018 poz. 583)

Dlaczego tak: Fotel reguluje się tylko przy maszynie stojącej. W ruchu przesuw siedziska wyrywa stopę z pedału i wytrąca rękę z dźwigni sterującej, a operator na ułamek sekundy traci panowanie nad osprzętem i jazdą. Odblokowana prowadnica potrafi przy szarpnięciu odjechać do końca zakresu. Wyłączony silnik ani fotel obrócony do tyłu nie są tu żadną przeszkodą, bo wtedy regulacja jest właśnie najbezpieczniejsza.

Dlaczego tak: Szyby kabiny są częścią konstrukcji chroniącej operatora i wchodzą w zakres obsługi technicznej codziennej przed pracą. Pęknięcie zabiera im wytrzymałość na uderzenie odpryskiem lub gałęzią, a siatka rys rozprasza światło i psuje ocenę odległości przy obrocie nadwozia. Wielkość pęknięcia i to, która to szyba, niczego nie zmieniają. Maszynę się odstawia, zgłasza usterkę przełożonemu i czeka na wymianę szyby.

Podstawa prawna: Kodeks pracy, art. 211

Dlaczego tak: Widoczność z kabiny koparki jest i tak ograniczona przez wysięgnik oraz słupki, więc szron, śnieg i błotny nalot na szybach likwidują resztki pola widzenia w strefie pracy osprzętu. Czyszczenie okien, świateł i lusterek należy do obsługi technicznej codziennej przed uruchomieniem maszyny. Otwieranie okien nie zastąpi czystej szyby, a zasłony przeciwsłoneczne montuje się tylko tam, gdzie nie zabierają pola widzenia.

Dlaczego tak: Producent dobiera olej hydrauliczny do materiału uszczelnień, konstrukcji pompy i zakresu temperatur pracy maszyny. Za rzadki olej zrywa film w pompie i rozdzielaczu, za gęsty nie przechodzi na zimno przez filtr i otwiera zawór obejściowy. Olej przypadkowy albo zmieszany z inną bazą pieni się i wytrąca osady, które zapychają dysze i blokują suwaki. Oleje biodegradowalne stosuje się wtedy, gdy dopuszcza je producent lub wymaga tego teren chroniony.

Dlaczego tak: Sprawność techniczną maszyny utrzymuje planowa obsługa: wymiana filtrów i olejów w terminach z instrukcji, kontrola luzów, smarowanie punktów smarnych i przeglądy okresowe. Terminy liczy się w motogodzinach, nie na oko. Ograniczanie obciążenia do połowy niczego nie daje, bo maszyna jest zaprojektowana na obciążenie nominalne, a praca stale pod pełnym obciążeniem tylko przyspiesza zużycie układu napędowego.

Dlaczego tak: Przepracowany olej, filtry nasączone olejem i puste opakowania po smarach to odpady niebezpieczne. Zbiera się je osobno, w szczelnym i oznakowanym pojemniku, ustawionym na podłożu, z którego wyciek nie wsiąknie w grunt, a potem przekazuje uprawnionemu odbiorcy z kartą przekazania odpadu. Wrzucenie ich do odpadów zmieszanych to skażenie gruntu i wód gruntowych oraz odpowiedzialność za szkodę w środowisku.

Dlaczego tak: Każdy punkt smarny ma własny interwał podany w instrukcji: część smaruje się codziennie albo co 10 godzin pracy, łożysko wieńcowe i sworznie rzadziej używanego osprzętu co 50 lub co 250 godzin. Dlatego jeden sztywny okres dla całej maszyny jest błędny. Przy pracy w wodzie albo w silnym zapyleniu instrukcja nakazuje skracać interwały. Smarowanie w każdej przerwie tylko wypycha smar poza uszczelnienia.

Dlaczego tak: Dwuczłonowy symbol oznacza olej pokrywający dwa zakresy temperatur naraz: 5W to klasa zimowa dla rozruchu na mrozie, 50 to lepkość na gorąco, w temperaturze 100 stopni Celsjusza. Taki olej zostaje w maszynie przez cały rok, bez wymiany sezonowej. Olej jednosezonowy ma w oznaczeniu jedną liczbę, na przykład SAE 30 dla lata albo SAE 10W dla zimy.

Dlaczego tak: Każdy typ maszyny ma inny układ dźwigni, inne blokady i inną procedurę rozruchu, a do tego własne parametry: masę, zasięgi, dopuszczalne pochylenia. Instrukcja obsługi i eksploatacji jest dokumentem, który te różnice opisuje, i od niej zaczyna się praca na nieznanej maszynie. Praca próbna bez tej wiedzy jest zwykłą jazdą na wyczucie. Przegląd okresowy to zadanie służb technicznych, a nie warunek dopuszczenia operatora.

Dlaczego tak: OTC to obsługa techniczna codzienna, wykonywana przez operatora przed pracą, w jej trakcie i po zakończeniu zmiany. Przed pracą sprawdza się poziomy płynów, szczelność, stan ogumienia i osprzętu, czystość szyb oraz świateł. W trakcie pracy zostaje kontrola wskaźników i odsłuch zespołów. Po pracy: oczyszczenie maszyny, uzupełnienie paliwa, zabezpieczenie przed uruchomieniem przez osoby nieupoważnione i wpis usterek.

Dlaczego tak: Podział obsług idzie za fazą użytkowania maszyny. Codzienna należy do operatora i towarzyszy każdej zmianie, a okresowa jest planowana w motogodzinach i obejmuje wymianę olejów, filtrów oraz regulacje. Magazynowa przygotowuje maszynę do dłuższego postoju i chroni ją przed korozją, transportowa dotyczy załadunku i przewozu. Nazwy w rodzaju obsługi biernej czy całodobowej nie występują w dokumentacji maszyn.

Dlaczego tak: W trakcie pracy silnik chodzi, więc operator nie schodzi z maszyny i nie otwiera układów. Zostaje mu obserwacja wskaźników, lampek kontrolnych i temperatur oraz odsłuch pracy silnika, pompy i przekładni. Zmieniony dźwięk albo nowe drgania są pierwszym sygnałem awarii, często przed zapaleniem się kontrolki. Uzupełnianie płynów, smarowanie i czyszczenie robi się przed pracą albo po niej, przy wyłączonym i zabezpieczonym silniku.

Dlaczego tak: Koło maszyny roboczej pompuje się stojąc z boku, poza płaszczyzną obręczy, najlepiej w klatce ochronnej i wężem z manometrem oraz zaciskiem. Przy uszkodzonym pierścieniu osadczym albo skorodowanej obręczy energia sprężonego powietrza wyrzuca elementy wprost przed koło, a hełm tego nie zatrzyma. Ciśnienie sprawdza się manometrem, nie uginaniem boku opony ręką: taka ocena jest bezwartościowa i wymaga wejścia w strefę zagrożenia.

Dlaczego tak: Docieranie ma dopasować współpracujące powierzchnie przy umiarkowanym nacisku i kontrolowanej temperaturze, dlatego producent podaje w instrukcji zakres obciążenia i czas, zwykle liczony w pierwszych motogodzinach. Praca zupełnie bez obciążenia nie dociera niczego, bo nacisk jest za mały, by powierzchnie się wygładziły. Pełne obciążenie od pierwszej godziny grozi zatarciem. Po dotarciu wymienia się olej razem z filtrem.

Dlaczego tak: Podczas dłuższego postoju maszynę stawia się na podporach tak, aby koła były odciążone. Opona obciążona miesiącami w jednym miejscu przyjmuje trwałe odkształcenie, a guma na zgięciu pęka; spadające ciśnienie dodatkowo rozjeżdża stopkę na obręczy. Zdejmowanie kół nie jest wymagane i naraża tylko piasty. Kliny zabezpieczają przed stoczeniem się maszyny, ale nie chronią opon przed odkształceniem.