Kabina ROPS i FOPS oraz ochrona operatora

Dlaczego tak: Producent przewiduje w kabinie drogę ewakuacji na wypadek zablokowania drzwi: najczęściej wybijaną tylną szybę albo szybę dachową, z młotkiem bezpieczeństwa w uchwycie obok. Ta droga jest opisana w instrukcji obsługi, a jej oznaczenie i młotek sprawdza się przed rozpoczęciem pracy. Czekanie w zamkniętej kabinie na pomoc kończy się źle przy pożarze albo osuwaniu się maszyny. Podłoga nie jest wyjściem, bo pod nią jest rama i podwozie.

Dlaczego tak: Kabina ROPS/FOPS jest konstrukcją nośną obliczoną na pochłonięcie energii przewrócenia albo uderzenia. Wgniecenie oznacza, że materiał odkształcił się już trwale i przy kolejnym zdarzeniu nie zadziała tak, jak założył producent. Operator przerywa pracę i zgłasza uszkodzenie przełożonemu, a o dalszym losie kabiny decyduje serwis producenta. Całe szyby nie mówią nic o stanie ramy, bo nośna jest stal, a nie szkło.

Podstawa prawna: Kodeks pracy, art. 211

Dlaczego tak: Pas jest jedynym elementem, który utrzymuje operatora w obrysie kabiny podczas przewrócenia; bez niego rama ROPS chroni pustą przestrzeń, bo ciało wypada z fotela. Przetarta taśma, pęknięta klamra albo niedziałający zwijacz oznaczają maszynę niesprawną, a nie drobiazg do zgłoszenia po pracy. Pracy się nie rozpoczyna, uszkodzenie zgłasza się przełożonemu i czeka na wymianę pasa. Sama ostrożność nie zastąpi zapięcia.

Podstawa prawna: rozporządzenie MG z 20.09.2001 r., § 2 ust. 1 (t.j. Dz.U. 2018 poz. 583)

Dlaczego tak: Zamknięta kabina z ramą ochronną sama przejmuje ochronę głowy, dlatego wewnątrz hełmu się nie nosi; przy niskim stropie kabiny raczej przeszkadza. Ochrona głowy jest konieczna tam, gdzie kabiny nie ma: na stanowisku otwartym, w maszynie z samym pałąkiem, a także zawsze po zejściu z maszyny na plac budowy. Wychylanie się z kabiny to zachowanie, którego się unika, a nie kryterium doboru środków ochrony.

Podstawa prawna: rozporządzenie MPiPS z 26.09.1997 r., załącznik nr 2 (t.j. Dz.U. 2003 nr 169 poz. 1650)

Dlaczego tak: Wchodzi się i schodzi twarzą do maszyny, utrzymując trzy punkty kontaktu: dwie ręce i jedna noga albo dwie nogi i jedna ręka stale trzymają stopnie i uchwyty. Ciało ma wtedy oparcie nawet na zabłoconym czy oblodzonym stopniu, a upadek z wysokości wejścia do kabiny kończy się poważnym urazem. Schodzenie plecami do maszyny i zeskakiwanie z ostatniego stopnia to najczęstsze przyczyny wypadków przy samej maszynie. Rąk nie zajmuje się przy tym narzędziami ani telefonem.

Dlaczego tak: Do obsługi maszyny do robót ziemnych dopuszcza się wyłącznie osobę z potwierdzonymi kwalifikacjami na daną maszynę i klasę; ktoś bez nich nie zna ani maszyny, ani zasad jej bezpiecznej eksploatacji. Przepis zakazuje pracy w ulewnym deszczu na gruntach gliniastych, a nie skalistych, bo to glina rozmaka i maszyna zjeżdża. Praca maszyną wyposażoną w sprawne urządzenia zabezpieczające i sygnalizacyjne jest oczywiście dozwolona; zabroniona jest praca bez nich.

Dlaczego tak: ROPS to konstrukcja chroniąca przy przewróceniu maszyny. Jej zadaniem jest utrzymanie wokół fotela nienaruszonej przestrzeni przeżycia w chwili, gdy maszyna kładzie się na bok lub dach, czyli niedopuszczenie do zgniecenia operatora. Rama nie zapobiega samemu wywróceniu i nie ma nic wspólnego z zapyleniem ani klimatyzacją. Skrót łatwo zapamiętać przez roll over, czyli obrót maszyny.

Podstawa prawna: norma PN-EN ISO 3471 (ROPS) - to norma techniczna, nie przepis

Dlaczego tak: FOPS to konstrukcja chroniąca przed spadającymi przedmiotami: wzmocniony dach lub kratownica nad kabiną, sprawdzana zrzutem bryły o określonej energii. Przejmuje uderzenie kamienia, gruzu czy gałęzi lecącej z góry, więc jest potrzebna przy rozbiórkach, w kamieniołomach i pod urabianą ścianą. Przed zgnieceniem przy przewróceniu chroni osobna konstrukcja ROPS. Na hałas w kabinie wpływa wygłuszenie i uszczelnienie, nie dach.

Podstawa prawna: norma PN-EN ISO 3449 (FOPS) - to norma techniczna, nie przepis

Dlaczego tak: Rama ROPS nie powstrzymuje maszyny przed wywróceniem ani przed stoczeniem się ze skarpy; to zależy od podłoża, pochylenia i sposobu jazdy. Jej rola zaczyna się w chwili, gdy maszyna już się przewraca, i polega na przeniesieniu obciążenia tak, aby kabina nie złożyła się na operatorze. Dlatego mówi się o przestrzeni przeżycia, a nie o zapobieganiu zdarzeniu. Warunkiem skuteczności jest zapięty pas.

Podstawa prawna: norma PN-EN ISO 3471 (ROPS) - to norma techniczna, nie przepis

Dlaczego tak: ROPS odpowiada za przewrócenie, FOPS za spadające przedmioty. Zapamiętaj po angielskich skrótach: R jak roll over, czyli obrót maszyny na bok lub dach, F jak falling objects, czyli przedmioty lecące z góry. Obie konstrukcje bada się osobno i osobno oznacza tabliczką, choć jedna kabina może mieć obie certyfikacje naraz. Żadna z nich nie służy do tłumienia hałasu.

Podstawa prawna: normy PN-EN ISO 3471 (ROPS) i PN-EN ISO 3449 (FOPS) - to normy techniczne, nie przepisy

Dlaczego tak: Rama tworzy wokół fotela strefę, która ma pozostać nienaruszona, ale sama nie utrzyma w niej człowieka. Podczas przewracania niezapięty operator jest wyrzucany z fotela w stronę szyb i drzwi, a najcięższe wypadki to przygniecenie przez maszynę tego, kto z kabiny wypadł. Zapięty pas trzyma go w chronionej strefie i dopiero wtedy ROPS oraz FOPS działają zgodnie z założeniem. Smarowanie i konserwacja niczego tu nie zastąpią.

Dlaczego tak: Pęknięta spoina lub profil i trwałe wygięcie oznaczają, że konstrukcja pracowała poza zakresem sprężystym i nie przeniesie już obliczonej energii. Takiej ramy się nie prostuje ani nie spawa, tylko wymienia na nową, bo badanie wytrzymałościowe dotyczyło całej konstrukcji, a nie naprawionego fragmentu. Zarysowany lakier i przebarwienia od słońca to sprawa estetyki i powierzchniowej korozji, nie nośności.

Dlaczego tak: Otwór wycięty w profilu ramy usuwa materiał z przekroju i tworzy karb, w którym przy uderzeniu koncentrują się naprężenia; konstrukcja pęka wtedy przy obciążeniu dużo niższym niż to, na które ją zbadano. Ta sama zasada dotyczy spawania uchwytów i dokręcania czegokolwiek do słupków. Dodatki montuje się w miejscach przewidzianych przez producenta albo bez ingerencji w ramę. Ubytek masy jest tu bez znaczenia.

Podstawa prawna: rozporządzenie MG z 20.09.2001 r., § 2 ust. 1 (t.j. Dz.U. 2018 poz. 583)

Dlaczego tak: Konstrukcja FOPS przejmuje uderzenie przedmiotu lecącego na kabinę i rozprasza jego energię, zanim dotrze ona do głowy operatora. Sprawdza się ją zrzutem bryły o określonej energii na dach, a nie obciążeniem bocznym. Za skutki wywrócenia maszyny odpowiada ROPS, czyli inna konstrukcja i inne badanie. Spaliny i hałas to zadanie dla filtrów, wygłuszenia i wentylacji kabiny.

Podstawa prawna: norma PN-EN ISO 3449 (FOPS) - to norma techniczna, nie przepis

Dlaczego tak: Wzmocniony dach jest konieczny tam, gdzie nad kabiną może znaleźć się materiał: przy rozbiórkach, pracy pod urabianą ścianą, w kamieniołomach, przy załadunku prowadzonym przez inną maszynę i pracy pod skarpą. To ryzyko oceniane dla konkretnego zadania, a nie stały wymóg wszystkich robót ziemnych; przy płytkim wykopie na płaskim terenie nic z góry nie leci. Roboty podwodne dotyczą szczelności i osprzętu, nie ochrony przed uderzeniem z góry.

Dlaczego tak: Rama chroni przestrzeń wokół fotela, ale to pas utrzymuje w niej operatora, gdy maszyna się przewraca lub gwałtownie hamuje. Bez zapiętego pasa człowiek jest rzucany po kabinie albo wypada przez drzwi i szybę, a najczęstszą przyczyną śmierci przy kapotażu jest przygniecenie tego, kto wypadł. Hełm, obuwie i ochronniki słuchu są środkami ochrony indywidualnej, lecz żadne z nich nie zatrzyma ciała w fotelu.

Dlaczego tak: Ochrona przed skutkami przewrócenia jest wymogiem stałym, a nie zależnym od oceny ryzyka na danej budowie: maszyna wywraca się zwykle wtedy, gdy nikt się tego nie spodziewa, na zjeździe, przy krawędzi wykopu albo na miękkim gruncie. Kwalifikacje i doświadczenie operatora nie zastępują konstrukcji ochronnej, bo działa ona dopiero po utracie panowania nad maszyną. Wysięgnika nie wolno traktować jako podpory zabezpieczającej przed kapotażem.

Dlaczego tak: Zawieszenie fotela tłumi wstrząsy tylko wtedy, gdy pracuje w środku swojego skoku, dlatego pierwszą czynnością jest ustawienie pokrętła albo pompki na masę operatora. Fotel ustawiony za miękko dobija do dolnego ogranicznika, a za twardo przenosi drgania wprost na kręgosłup. Zablokowany na sztywno nie tłumi niczego. Regulację sprawdza się przy każdej zmianie operatora, razem z oparciem, odległością od dźwigni i lusterkami.

Dlaczego tak: Odryglowanie szybkozłącza w trakcie pracy oznacza spadnięcie łyżki albo młota, dlatego panel sterujący ma zabezpieczenie przed niezamierzonym uruchomieniem: osłonę przełącznika, blokadę albo wymóg wykonania dwóch czynności naraz, zwykle z sygnałem dźwiękowym. Chodzi o to, żeby przypadkowe otarcie ręką lub odzieżą nie zwolniło rygla. Prędkość obrotowa silnika i bezpieczniki instalacji to zupełnie inne układy.

Dlaczego tak: Przy rozbiórce gruz leci z góry wprost na kabinę, więc maszyna musi mieć wzmocniony dach, czyli konstrukcję FOPS, a często dodatkowo kratę na przedniej szybie. Ostrzeżenie o przeciążeniu i zawór zabezpieczający przed pęknięciem przewodu dotyczą pracy z ładunkiem podwieszonym i podnoszenia, a lampa oraz naklejki poprawiają tylko widoczność maszyny. Żadne z nich nie zatrzyma spadającego elementu.

Podstawa prawna: norma PN-EN ISO 3449 (FOPS) - to norma techniczna, nie przepis

Dlaczego tak: Za maszyną leży największa martwa strefa i pokazać ją ma lusterko zewnętrzne, które jest wyposażeniem obowiązkowym i działa bez zasilania oraz elektroniki. Kamera cofania jest cennym uzupełnieniem, ale montuje ją nie każdy producent i nie w każdej maszynie, więc nie zastępuje lusterek. Sygnał dźwiękowy przy jeździe wstecz ostrzega otoczenie, natomiast operatorowi nie pokazuje niczego. Lusterka ustawia się i czyści przed rozpoczęciem pracy.

Dlaczego tak: Miejsce dla pasażera musi być fabryczne: siedzisko z pasem, w obrysie chronionym przez ramę kabiny i przewidziane w instrukcji obsługi. Osoba stojąca albo siedząca na błotniku, skrzynce czy obok fotela nie ma pasa ani ochrony przy przewróceniu, a do tego przeszkadza w sterowaniu. Ani wspólne szkolenie bhp, ani wolna jazda tego nie zmieniają. W koparce z jednym fotelem nikt poza operatorem nie jedzie.

Dlaczego tak: Pas bezpieczeństwa działa dokładnie w tej chwili, w której operator traci panowanie nad maszyną, i decyduje o tym, czy zostanie w chronionej przestrzeni kabiny. Bez niego rama ROPS chroni pustą przestrzeń, a operator wypada w stronę drzwi i szyb. Lusterka, kamera i przycisk awaryjnego zatrzymania pomagają uniknąć zdarzenia albo je przerwać, natomiast żadne z nich nie chroni ciała podczas kapotażu.

Dlaczego tak: Lusterka i kamera tworzą układ widoczności pośredniej: pokazują strefy zasłonięte przez nadwozie, wysięgnik i słupki kabiny, przede wszystkim obszar za maszyną i wzdłuż jej boku. Dzięki temu operator widzi ludzi i przeszkody, zanim ruszy albo obróci nadwozie. Stanu technicznego maszyny się z nich nie ocenia, a osprzęt prowadzi się patrząc na niego wprost przez szybę. Lusterka ustawia się i czyści przed każdą zmianą.

Dlaczego tak: Uchwyt można zamocować bezinwazyjnie, na istniejącym elemencie wyposażenia lub na klej, ale bez wiercenia, spawania i przykręcania czegokolwiek do ramy: każdy otwór i każda spoina obniżają wytrzymałość konstrukcji chroniącej przy przewróceniu. Słupki kabiny są właśnie elementem nośnym tej ramy, więc nadają się do tego najmniej. Trwałe przykręcenie do konstrukcji jest odwrotnością tego, co wolno. Dodatek nie może też zasłaniać pola widzenia.

Podstawa prawna: rozporządzenie MG z 20.09.2001 r., § 2 ust. 1 (t.j. Dz.U. 2018 poz. 583)

Dlaczego tak: Zielona lampa błyskowa to sygnał dla otoczenia i dla nadzoru, że operator siedzi w fotelu z zapiętym pasem; świeci przy zapiętej klamrze i gaśnie po jej odpięciu. Stosuje się ją tam, gdzie zapięcie pasów trzeba kontrolować z odległości, bez zaglądania do każdej kabiny. Nie ma nic wspólnego z trybem pracy silnika. Lampa ostrzegawcza pomarańczowa oznacza co innego: maszynę pracującą lub poruszającą się po terenie.