Obsługa techniczna to ta część pracy operatora, której nie widać w wykopie, a która decyduje o tym, czy maszyna dojedzie do końca zmiany. W arkuszu Łukasiewicz - WIT dziedzina eksploatacji jest najliczniejsza: obejmuje 75 pytań. Rzadko sprawdzają one wiedzę warsztatową. Sprawdzają, czy operator wie, którą czynność wykonuje sam, a którą zostawia serwisowi, gdzie szukać częstotliwości przeglądu i co zrobić z maszyną, która wykazała usterkę o siódmej rano.
Cel obsług technicznych arkusz formułuje jednym zdaniem: wydłużenie żywotności i zapewnienie bezpiecznej pracy maszyny. Nie chodzi o cichszą pracę ani o utrzymanie wartości maszyny na stałym poziomie - to dwa najczęściej podstawiane wabiki.
Sześć rodzajów obsług technicznych
Pytanie o rodzaje obsług pojawia się w arkuszu w dwóch wersjach. W szerszej prawidłowa odpowiedź brzmi: transportowa, docierania, codzienna, okresowa, sezonowa, magazynowa. W węższej, o „podstawowe rodzaje obsług", prawidłowa lista to: codzienna, okresowa, magazynowa, transportowa. Warto znać obie, bo dystraktory brzmią wiarygodnie: obsługa „całodobowa", „wielosezonowa", „obsługowo-naprawcza (ON)", „katalogowa", „awaryjna", „nocna". Żadna z nich nie istnieje.
| Rodzaj obsługi | Kiedy się ją wykonuje | Co obejmuje |
|---|---|---|
| transportowa | przed załadunkiem maszyny na środek transportu i po rozładunku | przygotowanie do przewozu: złożenie i zabezpieczenie osprzętu, kontrola mocowania, sprawdzenie maszyny po przewiezieniu |
| docierania | w początkowym okresie eksploatacji maszyny nowej lub po naprawie głównej | praca z obciążeniem ograniczonym do poziomu podanego w instrukcji obsługi i eksploatacji, częstsza kontrola płynów |
| codzienna (OTC) | każdego dnia pracy: przed uruchomieniem, w trakcie pracy i po jej zakończeniu | kontrola poziomów płynów, szczelności, ogumienia, szyb i osłon, obserwacja wskaźników, smarowanie punktów smarnych |
| okresowa | po przepracowaniu liczby motogodzin podanej przez producenta | wymiana olejów i filtrów, kontrola i regulacja luzów zaworów, pomiary parametrów układów |
| sezonowa | przy zmianie pory roku | wymiana płynu chłodzącego na odpowiedni do pory roku, dobór oleju o właściwej klasie lepkości, przygotowanie układu rozruchu |
| magazynowa | przed dłuższym postojem i w jego trakcie | oczyszczenie maszyny z brudu i korozji, zabezpieczenie antykorozyjne, odciążenie kół, kontrola szczelności |
Obsługa docierania
Docieranie to proces uzyskiwania optymalnych luzów i równomiernego zużycia współpracujących części. Nie jest to ani praca bez obciążenia, ani intensywny test pełnego obciążenia - obie te odpowiedzi arkusz podstawia jako błędne. Jeżeli producent przewidział docieranie eksploatacyjne, realizuje się je z obciążeniem zalecanym w instrukcji obsługi i eksploatacji, a operator pilnuje, żeby tego poziomu nie przekroczyć.
Obsługa techniczna codzienna (OTC)
Skrót OTC oznacza obsługę techniczną codzienną. Nie „czasową" i nie „całodobową".
OTC ma trzy odsłony. Przed uruchomieniem silnika wysokoprężnego operator sprawdza poziom oleju w silniku, poziom płynu chłodzącego i stan filtra powietrza. Do tego dochodzi kontrola stanu ogumienia i ciśnienia w oponach, stan połączeń i szczelność układu hydraulicznego, stan szyb i osłon oraz oczyszczenie okien ze śniegu, lodu i innych zanieczyszczeń. Poziom płynu chłodzącego w zbiorniku wyrównawczym sprawdza się podczas każdej obsługi codziennej, a nie dopiero przy przegrzaniu silnika. Jeżeli maszyna stała dłuższy czas, kontrola poziomu oleju i pozostałych płynów jest tym ważniejsza - nie zastępuje jej „delikatne zwiększanie obrotów" po rozruchu.
W trakcie pracy OTC sprowadza się do obserwacji przyrządów kontrolno-pomiarowych i kontroli pracy maszyny przy użyciu wzroku, słuchu i węchu. Kontrola nie ogranicza się więc do wskaźników ciśnienia oleju i temperatury ani do samej oceny organoleptycznej układu roboczego: zapach przegrzanego oleju czy zmiana odgłosu pracy pompy to pełnoprawny objaw usterki.
Po pracy maszynę się czyści, uzupełnia płyny, smaruje punkty smarne i zabezpiecza przed uruchomieniem przez osoby nieupoważnione - ten ostatni obowiązek wynika wprost z § 5 rozporządzenia Ministra Gospodarki z 20 września 2001 r. (t.j. Dz.U. 2018 poz. 583). Po pracy w wodzie dochodzi jeszcze jedna czynność: oczyszczenie i przesmarowanie przegubów oraz pozostałych elementów, które miały kontakt z wodą, żeby nie doszło do korozji.
Do OTC nie należy kontrola i regulacja luzów zaworów - to czynność obsługi okresowej i w takiej postaci wraca w pytaniu „do zakresu obsługi technicznej codziennej nie należy".
Obsługa okresowa, sezonowa i magazynowa
Częstotliwość obsługi okresowej zależy od liczby przepracowanych motogodzin - nie od daty produkcji maszyny i nie od liczby wykonanych cykli roboczych. Częstotliwość i zakres obsług okresowych są zawarte w instrukcji obsługi i eksploatacji maszyny. Nie określa ich właściciel według własnego uznania i nie ma ich w dokumentacji IBWR, czyli w instrukcji bezpiecznego wykonywania robót.
Czynnością charakterystyczną dla obsługi sezonowej jest wymiana płynu chłodzącego na odpowiedni do pory roku. Sprawdzenie napięcia ładowania i pomiar ciśnienia roboczego w układzie hydraulicznym to czynności okresowe, nie sezonowe.
Obsługa magazynowa ma jeden cel: zabezpieczyć maszynę przed korozją i innymi szkodliwymi czynnikami na czas długotrwałego przechowywania. W praktyce to oczyszczenie maszyny z brudu i korozji, zabezpieczenie tłoczysk siłowników przed korozją (nie ich demontaż i nie wymiana uszczelnień) oraz upewnienie się, że nie ma wycieków płynów eksploatacyjnych. W maszynie na podwoziu kołowym koła należy odciążyć, żeby zapobiec odkształceniom opon. Nie chodzi ani o kliny, ani o zdejmowanie kół, ani o pompowanie ich do maksymalnego ciśnienia.
Usterka wykryta podczas OTC - uzupełnić czy odstawić maszynę
To najbardziej podchwytliwa grupa pytań, bo odpowiedzi różnią się jednym słowem. Reguła: brak płynu uzupełniamy, wyciek i uszkodzenie zgłaszamy i maszyny nie używamy.
| Co operator stwierdza podczas OTC | Prawidłowa reakcja |
|---|---|
| niski poziom oleju silnikowego, bez śladu wycieku | uzupełnić olej do właściwego poziomu, olejem tego samego rodzaju |
| wyciek płynu hydraulicznego | zgłosić i nie używać maszyny do czasu naprawy |
| nieszczelność układu chłodzenia | zgłosić i nie używać maszyny do czasu naprawy |
| pęknięta szyba w kabinie | nie podejmować pracy, także gdy pęknięta jest szyba boczna |
| uszkodzenie ogumienia mogące spowodować zagrożenie | przerwać pracę |
| zapalona kontrolka zbyt niskiego ciśnienia oleju silnikowego | przerwać pracę i wyłączyć silnik |
Zapalona kontrolka ciśnienia oleju nie jest sygnałem do dokończenia cyklu ani do dalszej pracy przy sprawnej hydraulice: silnik idzie w wyłączenie od razu. Więcej o kontrolkach i o instalacji elektrycznej maszyny jest w artykule o silniku i instalacji elektrycznej, a objawy usterek samej hydrauliki opisuje tekst o układzie hydraulicznym.
Klasy lepkości SAE - jak czytać zapis 15W-40
Oznaczenie SAE na opakowaniu oleju odnosi się do lepkości, czyli zdolności oleju do płynięcia i smarowania. Nie do ciśnienia oleju i nie do „kwalifikacji wielosezonowej" - wielosezonowość wynika dopiero z tego, że w zapisie są dwie liczby. Zapis dwuczłonowy czyta się tak:
| Człon zapisu | Co opisuje |
|---|---|
| pierwsza liczba z literą W, np. 15W | klasę zimową: właściwości lepkościowe oleju w temperaturze ujemnej |
| druga liczba, np. 40 | klasę letnią: właściwości lepkościowe oleju w temperaturze dodatniej |
Stąd wzorcowa odpowiedź arkusza: olej SAE 15W-40 w temperaturze ujemnej ma właściwości lepkościowe oleju zimowego klasy SAE 15W, a w temperaturze dodatniej - oleju letniego klasy SAE 40. Ten sam schemat obowiązuje w pozostałych pytaniach.
| Oznaczenie | Odczyt |
|---|---|
| SAE 10W-30 | zimą jak olej zimowy SAE 10W, latem jak letni SAE 30; olej silnikowy wielosezonowy |
| SAE 15W-40 | zimą jak SAE 15W, latem jak SAE 40 |
| SAE 5W-40 | zimą jak SAE 5W, latem jak SAE 40 |
| SAE 5W-50 | olej wielosezonowy, a nie „tylko letni" ani „tylko zimowy" |
Osobna rodzina oznaczeń to oleje przekładniowe: 70W, 85W czy 80W-90. Zapis wygląda podobnie, ale liczby pochodzą z innej skali i nie mają nic wspólnego z olejami silnikowymi ani hamulcowymi.
Przy olejach hydraulicznych arkusz pyta nie o lepkość, lecz o dobór: stosuje się wyłącznie rodzaje olejów zalecane przez producenta maszyny. Ani „dowolny rodzaj", ani „zawsze tylko oleje ulegające biodegradacji" nie są prawidłową odpowiedzią.
Zużyte oleje, filtry oleju i puste pojemniki po smarach trafiają do odpowiednio oznaczonego pojemnika na odpady niebezpieczne. Nie do odpadów zmieszanych i nie do dowolnego pojemnika na budowie.
Smarowanie osprzętu i mechanizmu obrotu
Celem smarowania jest zmniejszenie tarcia - nie podniesienie temperatury współpracujących elementów ani zwiększenie prędkości obrotowej silnika. Punkty smarne obsługuje się zgodnie z instrukcją obsługi i eksploatacji maszyny, a nie „zawsze po 10 godzinach pracy" ani „podczas wszystkich przerw w pracy".
- Regularnego smarowania wymagają sworznie łączące poszczególne części osprzętu. Nie smaruje się elastycznych przewodów hydraulicznych ani powierzchni bocznych siłowników.
- W mechanizmie obrotu koparki jednonaczyniowej smaruje się uzębienie wieńca. Cotygodniowa wymiana oleju w tym układzie i mycie mechanizmu wodą pod ciśnieniem to dystraktory.
- Kolumna obrotu podczas normalnej eksploatacji nie wymaga obsługi od operatora.
- Przy pracy młotem hydraulicznym elementy osprzętu smaruje się lub kontroluje przynajmniej dwa razy dziennie, zależnie od obciążenia i warunków pracy.
- Do smarowania syntetycznych ślizgów teleskopu używa się smaru teflonowego, nie grafitowego i tym bardziej nie oleju napędowego.
- Podstawowa obsługa przewodów hydraulicznych układu roboczego polega na wizualnym sprawdzaniu ich szczelności i stanu, a nie na codziennym dokręcaniu złączy.
Budowę mechanizmu obrotu, wieńca i podwozia opisuje osobny artykuł o podwoziu, napędzie i nadwoziu.
Dokumentacja maszyny
Cztery dokumenty wracają w pytaniach regularnie i każdy z nich odpowiada za co innego.
| Dokument | Kto go tworzy | Co z niego wynika |
|---|---|---|
| instrukcja obsługi i eksploatacji | producent maszyny albo podmiot wprowadzający ją do obrotu | zestaw informacji niezbędnych do bezpiecznego eksploatowania maszyny: specyfikacje techniczne, zasady bhp, sposoby usuwania usterek, zagrożenia podczas pracy, środki ochrony indywidualnej i ograniczanie ryzyka zawodowego, częstotliwość i zakres obsług, kody usterek |
| DTR, czyli dokumentacja techniczno-ruchowa | producent maszyny | dopuszczalne warunki pracy maszyny, w tym maksymalne pochylenia terenu; § 3 ust. 1 i § 10 ust. 2 rozporządzenia z 20 września 2001 r. odsyłają do niej wprost |
| deklaracja zgodności CE | producent | oświadczenie producenta, że wyrób spełnia wszystkie obowiązujące wymagania UE dotyczące bezpieczeństwa, ochrony zdrowia i środowiska |
| tabliczka znamionowa | producent | dane identyfikacyjne maszyny; dodatkowo mogą one występować w miejscach znakowania opisanych w instrukcji |
Kilka reguł wokół instrukcji obsługi i eksploatacji arkusz sprawdza szczególnie chętnie:
- Instrukcja powinna znajdować się w maszynie lub przy urządzeniu, jest traktowana jako część maszyny i musi być dostępna w każdej chwili. Nie w biurze razem z dokumentacją firmy i nie „gdziekolwiek, byle właściciel miał ją na wypadek odsprzedaży".
- Musi być przy maszynie, bo jej brak może być powodem niedopuszczenia maszyny do pracy przez inspektora bhp.
- Część obsługowa instrukcji zawiera między innymi instrukcje dotyczące sterowania maszyną. Szczegółowy opis budowy wszystkich elementów i katalog części zamiennych to zawartość innych części dokumentacji.
- Przed rozpoczęciem pracy na nowym typie maszyny operator zapoznaje się z instrukcją. Nie wykonuje przeglądu okresowego i nie zaczyna od pracy próbnej.
- Pracując maszyną z wymiennym osprzętem, operator przestrzega zapisów instrukcji maszyny oraz zamontowanego osprzętu - obu naraz, nie jednej z nich do wyboru.
Bezpieczeństwo samej obsługi technicznej
Zanim operator otworzy pokrywę, maszyna musi być posadowiona na terenie poziomym, osprzęty robocze opuszczone na podłoże, silnik wyłączony, a kluczyk wyjęty ze stacyjki. Naprawa i konserwacja maszyn będących w ruchu jest niedopuszczalna na mocy § 2 ust. 1 rozporządzenia z 20 września 2001 r.; ten sam przepis zakazuje zmian konstrukcyjnych oraz odtłuszczania i czyszczenia benzyną etylizowaną lub rozpuszczalnikami tworzącymi mieszaniny wybuchowe. Do tego dochodzą zasady, które padają w pytaniach wprost:
- Osprzęty, pokrywy i drzwiczki zabezpiecza się przed przypadkowym zamknięciem, a operator stosuje środki ochrony indywidualnej. Same rękawice lateksowe nie wystarczą.
- Jeżeli obsługa wymagała demontażu osłony lub zabezpieczenia, nie wolno rozpoczynać pracy urządzeniem bez ponownego jej zamontowania.
- Fotela operatora nie reguluje się, gdy maszyna jest w ruchu.
- Podczas pompowania opony nie należy stać bezpośrednio przy pompowanym kole - właściwa pozycja to bok bieżnika opony albo druga strona maszyny. Sprawdzanie stanu napompowania przez uginanie boku opony jest błędne.
- Chłodnicę czyści się sprężonym powietrzem, trzymając dyszę w odpowiedniej odległości. Ostre narzędzia i silny strumień wody pod wysokim ciśnieniem ją uszkodzą.
- Zdejmowanie lub regulowanie naczynia roboczego wykonuje się w zespole co najmniej dwuosobowym (§ 7 ust. 2).
O konstrukcjach ochronnych kabiny, szybach i pasie bezpieczeństwa mówi artykuł o kabinie ROPS i FOPS, a o przygotowaniu maszyny do przewozu - tekst o transporcie maszyny i robotach w pasie drogowym.
Na czym się wykłada zdający
Trzy rozróżnienia zbierają w tej dziedzinie najwięcej strat.
Pierwsze: zakres uprawnień operatora do naprawy. Operatorowi nie wolno użytkować maszyny niezgodnie z przeznaczeniem - i to jest prawidłowa odpowiedź. Dystraktor mówi, że operatorowi „nie wolno dokonywać żadnych napraw ani konserwacji", co jest nieprawdą: czynności obsługowe przewidziane w instrukcji należą do jego zadań. Drugi dystraktor zakazuje kontrolowania stanu technicznego maszyny w trakcie pracy, a przecież właśnie na tym polega OTC realizowana podczas pracy.
Drugie: uzupełnić kontra odstawić. Niski poziom oleju silnikowego uzupełnia się. Wyciek oleju hydraulicznego albo nieszczelność układu chłodzenia zgłasza się i maszyny się nie używa do czasu naprawy. Odpowiedź „uzupełnić i kontynuować pracę" pojawia się przy obu wyciekach i za każdym razem jest błędna.
Trzecie: co jest przyczyną utraty stateczności. Arkusz wskazuje zbyt niskie ciśnienie w oponach oraz jazdę z wysoko podniesionym narzędziem roboczym. Jazda po nawierzchni utwardzonej, praca w miejscu właściwym dla maszyny i jazda z narzędziem opuszczonym na wysokość transportową to sytuacje bezpieczne.
Utrzymanie sprawności technicznej maszyny sprowadza się w arkuszu do jednego zdania: przestrzegać obsług technicznych i konserwacji według instrukcji obsługi i eksploatacji, regularnie oceniać wizualnie stan maszyny i zgłaszać zauważone nieprawidłowości. Nie ograniczać obciążenia do 50% dopuszczalnego i nie czekać, aż awaria urośnie.
Wszystkie pytania tej dziedziny z prawidłowymi odpowiedziami i wyjaśnieniami są w bazie pytań o obsłudze technicznej, a przećwiczyć je w formacie egzaminu można w zestawach testowych.