ROPS czy FOPS - różnica, pas i zakaz wiercenia

Konstrukcja ochronna kabiny to jedyny zespół w maszynie, który zaczyna działać dopiero wtedy, gdy wszystko inne już zawiodło. Dopóki koparka stoi stabilnie i nic na nią nie spada, rama ROPS i osłona FOPS są tylko dodatkową masą stali. Kiedy maszyna zsuwa się ze skarpy albo z rozbieranej ściany leci pustak, to one decydują, czy operator wyjdzie z tego o własnych siłach. Dlatego arkusz egzaminacyjny wraca do nich w kilkunastu pytaniach całej trzydziestodwupytaniowej dziedziny i dlatego prawie każde z nich sprawdza to samo: czy zdający wie, przed czym chroni która konstrukcja i pod jakim warunkiem chroni w ogóle.

ROPS i FOPS - dwa różne zagrożenia

Oba skrótowce pochodzą z angielskich nazw konstrukcji ochronnych i oba dotyczą kabiny, ale opisują zupełnie inne scenariusze wypadku.

Zapamiętać to można jednym zdaniem: ROPS to zagrożenie z boku i od dołu, FOPS to zagrożenie z góry. Pytanie o samą różnicę pojawia się w arkuszu wprost i ma tylko jedną poprawną wersję: kabina ROPS chroni przed zgnieceniem, a FOPS przed elementami spadającymi z góry. Odwrócenie tej pary jest w teście najczęstszym wabikiem.

Czego ROPS nie robi

Tu wykłada się wielu zdających, bo dystraktory są sformułowane bardzo blisko prawdy. Konstrukcja ROPS nie zapobiega przewróceniu się maszyny i nie zapobiega jej stoczeniu się ze skarpy. Ona zakłada, że maszyna już się przewraca, i ma zachować wokół operatora przestrzeń, w której da się przeżyć. Odpowiedź „chroni przed przewróceniem się maszyny" jest błędna, mimo że brzmi sensownie. Poprawna zawsze mówi o zgnieceniu operatora w przypadku przewrócenia się maszyny.

Tak samo błędne są odpowiedzi przypisujące konstrukcjom ochronnym zadania komfortowe. Ani ROPS, ani FOPS nie służą do ochrony przed hałasem, zapyleniem czy spalinami. Za to odpowiadają uszczelnienie kabiny, wentylacja z filtrem i ochronniki słuchu, czyli zupełnie inny zestaw rozwiązań.

Kiedy która konstrukcja jest wymagana

Reguła egzaminacyjna jest prosta i bezwyjątkowa: konstrukcja ochronna ROPS jest wymagana zawsze. W arkuszu są dwa kuszące wyjątki - że nie trzeba jej stosować, gdy ryzyko wywrócenia jest małe i można podeprzeć się wysięgnikiem, albo gdy zatrudnia się wyłącznie doświadczonych operatorów. Oba są nieprawdziwe. Kwalifikacje operatora nie zastępują konstrukcji ochronnej, a możliwość podparcia wysięgnikiem to technika ratowania sytuacji, nie zabezpieczenie.

Jeżeli maszyna nie ma zamkniętej kabiny, wymóg ROPS realizuje się pałąkami przeciwkapotażowymi nad stanowiskiem operatora. To ta sama funkcja w prostszej postaci: rama, która przy wywrotce nie pozwoli zgnieść siedziska. Ani system stabilizacji, ani balastowanie, ani barierki na nadwoziu nie są zabezpieczeniem ROPS.

FOPS jest natomiast konstrukcją stosowaną tam, gdzie realnie coś może spaść na kabinę: przy robotach rozbiórkowych, w kamieniołomach, przy załadunku urobku z góry, przy pracy pod ścianą lub skarpą. Przy robotach rozbiórkowych wyposażeniem ochronnym, które maszyna musi mieć, jest właśnie daszek ochronny, czyli kabina FOPS. Nie jest nim lampa sygnalizacyjna, naklejki bezpieczeństwa ani urządzenie ostrzegające przed przeciążeniem. Warto zestawić to z ogólnymi wymaganiami dla budowy: strefa niebezpieczna wokół miejsca, z którego mogą spadać przedmioty, nie może być mniejsza niż 1/10 wysokości i nigdy mniejsza niż 6 m (§ 21 ust. 2 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z 6 lutego 2003 r., Dz.U. 2003 nr 47 poz. 401), a daszki ochronne montuje się na wysokości nie mniejszej niż 2,4 m, pod kątem 45° w kierunku źródła zagrożenia (§ 22 ust. 1 tego samego rozporządzenia). Ta sama logika stoi za zakazem przebywania osób w kabinie pojazdu podczas załadunku skrzyni, jeżeli kabina nie jest konstrukcyjnie wzmocniona (§ 10 ust. 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki z 20 września 2001 r., t.j. Dz.U. 2018 poz. 583). Kabina bez wzmocnienia to po prostu blacha.

Gdy maszyna nie ma zamkniętej kabiny, operator ma obowiązek pracować w hełmie ochronnym. Nie zależy to od tego, czy często wychyla się z kabiny ani czy pracuje długim wysięgnikiem - decyduje sam brak zamkniętej kabiny. Środki ochrony indywidualnej dostarcza pracodawca nieodpłatnie (art. 2376 i następne Kodeksu pracy), a obowiązek ich stosowania należy do podstawowych obowiązków pracownika z art. 211 Kodeksu pracy. Więcej o tych obowiązkach jest w artykule o BHP i uprawnieniach operatora.

Pas bezpieczeństwa, czyli warunek działania obu konstrukcji

To jest najważniejsze zdanie całej dziedziny i w arkuszu wraca w kilku wariantach. Podstawowym warunkiem, aby kabiny ROPS i FOPS zapewniały skuteczną ochronę, jest zapięcie pasów bezpieczeństwa przez operatora. Nie regularna konserwacja kabiny, nie smarowanie połączeń raz w tygodniu.

Mechanizm jest oczywisty, gdy raz się go zrozumie. Rama ROPS chroni przestrzeń wewnątrz kabiny. Operator niezapięty w czasie kapotażu wypada z siedziska, przemieszcza się po wnętrzu albo wylatuje przez wybite oszklenie i najczęściej zostaje przygnieciony przez tę samą maszynę, przed którą rama miała go bronić. Dlatego pas jest w pytaniach opisywany jako dodatkowy system zabezpieczeń, który musi istnieć i być wykorzystywany w maszynie z konstrukcją ROPS lub FOPS, a w innym pytaniu wprost jako najważniejszy element wyposażenia kabiny z punktu widzenia bezpieczeństwa operatora - ważniejszy od lusterek, kamery i awaryjnego przycisku STOP.

Z tego wynikają dwie reguły serwisowe, o które arkusz pyta osobno:

• Pas uszkodzony - zgłaszasz uszkodzenie i nie rozpoczynasz pracy, dopóki pas nie zostanie naprawiony lub wymieniony. Nie ma wariantu „zachowam szczególną ostrożność" ani „zgłoszę po pracy".
• Pas po zdarzeniu - pas wymienia się po kolizji lub przewróceniu maszyny, nawet jeżeli wygląda na cały. Taśma i mechanizm zwijacza przenoszą wtedy obciążenie, którego nie widać z zewnątrz. Sam upływ czasu, zabrudzenie czy kolejna obsługa okresowa nie są powodem wymiany.

W wielu maszynach zapięcie pasa sygnalizuje lampa błyskowa koloru zielonego na kabinie. Świeci dla otoczenia i dla nadzoru: zielone światło oznacza, że operator siedzi zapięty. Nie oznacza trybu ekologicznego ani braku operatora w kabinie.

Zakaz ingerencji w konstrukcję ochronną

Konstrukcja ROPS lub FOPS jest badana i dopuszczana jako całość, razem z ramą, mocowaniami i sposobem, w jaki odkształca się przy przeciążeniu. Każda ingerencja unieważnia to badanie.

Wiercenie dodatkowych otworów w konstrukcji kabiny typu ROPS jest zabronione, ponieważ powoduje spadek wytrzymałości konstrukcji. Nie chodzi o komfort pracy ani o masę maszyny - to dwa wabiki z arkusza. Otwór w profilu nośnym tworzy karb, w którym przy wywrotce koncentrują się naprężenia, i rama pęka tam, gdzie miała się w kontrolowany sposób ugiąć. Ta sama zasada obejmuje spawanie, docinanie, dospawywanie uchwytów, dorabianie wsporników na reflektory i prostowanie wygiętych profili. Z punktu widzenia przepisu jest to dokonywanie zmian konstrukcyjnych maszyny, wymienione wprost wśród czynności niedopuszczalnych w § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki z 20 września 2001 r.

Dodatkowe wyposażenie w kabinie ROPS wolno montować wyłącznie pod warunkiem, że nie ma ingerencji w konstrukcję kabiny. Uchwyt na telefon czy kamerę mocuje się do elementów niekonstrukcyjnych, na przyssawkę, na obejmę, w fabrycznie przewidziane gniazdo. Sformułowania „tylko na słupkach kabiny" i „musi być na stałe przykręcone do konstrukcji kabiny" są w teście odpowiedziami błędnymi, bo opisują dokładnie to, czego robić nie wolno.

Uszkodzona kabina i wymiana ramy

Jeżeli kabina FOPS lub ROPS jest uszkodzona mechanicznie, na przykład wgnieciona po uderzeniu, operator przerywa pracę i zgłasza awarię przełożonemu lub osobie odpowiedzialnej w firmie za maszyny. Całe oszklenie nie jest żadnym argumentem za dalszą pracą, bo pękać mogła rama, a nie szyba.

Drugie pytanie z tej pary idzie o krok dalej i pyta o naprawę. Odpowiedź brzmi: operator nie może naprawić takiego uszkodzenia we własnym zakresie. Nie może też zrobić tego „na podstawie instrukcji obsługi" - instrukcja nie przekazuje operatorowi uprawnień do naprawy konstrukcji ochronnej. Naprawę wykonuje serwis producenta, według jego technologii.

Kryterium wymiany całej ramy jest w arkuszu podane wprost: pęknięcie lub wygięcie konstrukcji oznacza konieczność wymiany. Przebarwienie lakieru od słońca i drobne zarysowania powierzchni nie są uszkodzeniem konstrukcyjnym. Uwaga na skrót myślowy: wygiętej ramy ROPS nie prostuje się i nie wzmacnia nakładką. Stal, która raz przeszła w zakres odkształceń trwałych, zużyła swoją zdolność pochłaniania energii i drugi raz zachowa się inaczej, niż zakładało badanie. Rama pęknięta lub wygięta idzie na wymianę, a nie do prostowania.

Wsiadanie, wysiadanie i ewakuacja z kabiny

Statystycznie więcej urazów bierze się z wchodzenia i schodzenia z maszyny niż z samej pracy osprzętem. Reguła egzaminacyjna: wchodzić i wychodzić należy twarzą do maszyny, zachowując trzy punkty kontaktu - dwie ręce i jedna noga albo dwie nogi i jedna ręka na uchwytach i stopniach. Schodzenie tyłem do maszyny i zeskakiwanie z ostatniego stopnia to najczęstsze źródło skręceń i złamań.

Jeżeli w sytuacji zagrożenia nie da się otworzyć drzwi kabiny, korzysta się z wyjścia ewakuacyjnego lub awaryjnego przewidzianego przez producenta. W koparkach jest nim zwykle tylna lub górna szyba, przy której leży młotek do wybijania oszklenia, oznaczona odpowiednią naklejką. Wariant z usuwaniem panelu podłogowego jest wymyślony, a czekanie w kabinie na pomoc przy pożarze lub zsuwaniu się maszyny jest po prostu niebezpieczne. Prawo do powstrzymania się od pracy w razie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia daje art. 210 Kodeksu pracy, z obowiązkiem niezwłocznego zawiadomienia przełożonego.

Osobny wątek to podchodzenie do maszyny przez inne osoby. Podejście od strony wysięgnika jest niebezpieczne, ponieważ wysięgnik ogranicza pole widzenia operatora znajdującego się w kabinie. Do maszyny podchodzi się od strony, z której operator widzi nadchodzącego, po nawiązaniu z nim kontaktu wzrokowego i po odstawieniu osprzętu na grunt. Przebywanie osób w zasięgu działania naczynia roboczego jest zresztą niedopuszczalne wprost z § 10 ust. 2 rozporządzenia z 2001 r., co szerzej omawia tekst o wykopach i strefach niebezpiecznych.

Widoczność, fotel i reszta wyposażenia kabiny

Obowiązkowym wyposażeniem służącym do obserwacji terenu bezpośrednio za maszyną jest lusterko zewnętrzne. Kamera cofania i sygnał dźwiękowy biegu wstecznego bywają montowane i bardzo pomagają, ale w arkuszu to lusterko jest wyposażeniem obowiązkowym. Rola jednego i drugiego jest ta sama: poprawa widoczności operatora i zwiększenie bezpieczeństwa, a nie kontrola stanu technicznego maszyny czy ułatwienie manewrowania osprzętem.

Fotel operatora jest elementem ochrony zdrowia, nie tylko wygody. Optymalne tłumienie wstrząsów i drgań uzyskuje się przez regulację fotela dostosowaną do wagi operatora. Zawieszenie fotela ma pracować w swoim zakresie: ustawione na sztywno przenosi wszystkie uderzenia na kręgosłup, ustawione zbyt miękko dobija do ograniczników.

Kilka dalszych reguł z tej samej grupy pytań:

• Pasażerowie mogą jechać w kabinie tylko wtedy, gdy producent zamontował dodatkowe miejsce siedzące. Ani niewielka prędkość, ani odbyte szkolenie BHP nie są podstawą do wożenia ludzi w kabinie.
• Panel sterujący ryglowaniem narzędzia roboczego przy szybkozłączu z blokadą hydrauliczną ma zabezpieczenie przed niezamierzonym uruchomieniem. Przypadkowe trącenie przełącznika nie może rozłączyć osprzętu.
• Osprzęt wolno stosować, gdy jest dopuszczony do użytku w instrukcji obsługi i eksploatacji maszyny, co gwarantuje zgodność z parametrami koparki. Sam certyfikat zgodności z normami ani regularne smarowanie tego nie zastępują. Dobór osprzętu opisuje szerzej artykuł o technologii robót i osprzęcie.
• Obrót nadwozia koparki jednonaczyniowej odbywa się dzięki silnikowi hydraulicznemu - nie przekładni hydrokinetycznej i nie zapadkom. To pytanie trafia do tej dziedziny przez kabinę osadzoną na nadwoziu, a mechanizm obrotu opisuje tekst o podwoziu, napędzie i nadwoziu.
• Wśród czynności zabronionych przy eksploatacji maszyny arkusz wskazuje operowanie maszynami przez osoby nieposiadające stosownych kwalifikacji. Uwaga na wabik z trzeciej odpowiedzi: użytkowanie maszyn z urządzeniami zabezpieczającymi i sygnalizacyjnymi jest normą, a zabronione jest użytkowanie bez nich, zgodnie z § 2 ust. 1 rozporządzenia z 2001 r.

Na czym się wykłada zdający

Cztery pary, które w tej dziedzinie decydują o punkcie:

1. ROPS kontra FOPS - zgniecenie przy przewróceniu kontra uderzenie z góry. Jeżeli zapamiętasz tylko jedno zdanie z całego artykułu, niech to będzie to.
2. Ochrona kontra zapobieganie - ROPS nie zapobiega przewróceniu maszyny, tylko chroni operatora, kiedy do niego dojdzie.
3. Wymiana kontra naprawa - pęknięta lub wygięta rama idzie na wymianę; operator nie naprawia konstrukcji ochronnej ani samodzielnie, ani „według instrukcji".
4. Lusterko kontra kamera - obowiązkowe do obserwacji terenu za maszyną jest lusterko zewnętrzne, choć obie rzeczy służą poprawie widoczności.

Wszystkie pytania tej dziedziny razem z kluczem i wyjaśnieniami znajdziesz w darmowej bazie pytań o kabinie i ochronie operatora, a rozróżnienia z listy powyżej najszybciej utrwalisz na fiszkach, gdzie ROPS i FOPS wracają do powtórki tak długo, aż przestaniesz je mylić.