Klasy uprawnień operatora i obowiązki bhp na egzaminie

Pytania o uprawnienia, zakazy i obowiązki operatora wracają w każdym arkuszu Łukasiewicz - Warszawskiego Instytutu Technologicznego, bo dotyczą tego samego niezależnie od tego, czy zdajesz na koparkę jednonaczyniową klasy III, klasy I, czy na koparkoładowarkę. To zarazem najbardziej opłacalny materiał do nauki: nie trzeba tu nic wyliczać ani rozumieć budowy maszyny, wystarczy zapamiętać kilkanaście reguł i wiedzieć, z którego przepisu każda pochodzi. Poniżej są ułożone w tej samej kolejności, w jakiej pyta o nie test.

Kto wydaje uprawnienia i na jak długo

Uprawnienia do obsługi maszyn do robót ziemnych wydaje Sieć Badawcza Łukasiewicz - Warszawski Instytut Technologiczny (SBŁ - WIT), a ściślej działające w nim Centrum Egzaminowania Operatorów. Ten sam instytut wydaje książkę operatora. W obiegu wciąż funkcjonuje nazwa „egzamin IMBiGS", bo Instytut Mechanizacji Budownictwa i Górnictwa Skalnego został włączony do Łukasiewicza - to ten sam egzamin pod dawną nazwą.

Trzy zdania, które padają w arkuszu niemal dosłownie:

• maszynę może obsługiwać wyłącznie osoba, która ukończyła szkolenie i uzyskała pozytywny wynik sprawdzianu przed komisją powołaną przez SBŁ - WIT,
• uprawnienia operatora są ważne bezterminowo, nie mają daty ważności ani obowiązkowego odnowienia,
• pracownik może podjąć pracę pod warunkiem, że posiada uprawnienia do obsługi tego typu maszyny - nie „dowolnej maszyny budowlanej" i nie „po przeszkoleniu stanowiskowym".

Zdany egzamin sam w sobie nie zezwala jeszcze na użytkowanie maszyny. Do pracy na konkretnym egzemplarzu dopuszcza operatora pracodawca, po zapoznaniu go z dokumentacją techniczno-ruchową i instrukcją obsługi. Uprawnienia nie zastępują też prawa jazdy: stwierdzenie, że uprawnienia operatora wystarczą, aby poruszać się maszyną po drogach publicznych, jest w arkuszu oznaczone jako fałszywe. Więcej o przejazdach i warunkach transportu maszyny znajdziesz w tekście o transporcie maszyny i robotach w pasie drogowym.

Tabela klas uprawnień z załącznika nr 1

Zakres każdej specjalności wynika z załącznika nr 1 do rozporządzenia Ministra Gospodarki z 20 września 2001 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas eksploatacji maszyn i innych urządzeń technicznych do robót ziemnych, budowlanych i drogowych (tekst jednolity: Dz.U. 2018 poz. 583). Grupa I tego załącznika to maszyny do robót ziemnych:

Z tej tabeli biorą się trzy odpowiedzi, o które arkusz pyta wprost:

• Koparki jednonaczyniowe kl. III - operator może pracować wyłącznie koparką jednonaczyniową do 25 ton masy eksploatacyjnej. Załącznik mówi o masie całkowitej, arkusz WIT używa określenia „masa eksploatacyjna"; próg jest ten sam.
• Koparki jednonaczyniowe kl. I - wszystkie koparki jednonaczyniowe, czyli zarówno maszyny powyżej 25 ton, jak i te do 25 ton. Klasa I zawiera w sobie zakres klasy III, więc odpowiedź mówiąca tylko o maszynach powyżej 25 ton jest niepełna, a przez to błędna.
• Koparkoładowarki kl. III - to cała specjalność. Nie ma koparkoładowarki klasy I ani II, więc odpowiedź obiecująca „wyższą klasę na koparkoładowarkę" zawsze jest wabikiem.

Do tabeli dopisany jest przypis, który rozszerza uprawnienia operatora koparkoładowarki. Kwalifikacje na koparkoładowarkę klasy III upoważniają dodatkowo do obsługi:

• koparki jednonaczyniowej o masie całkowitej do 4 ton,
• ładowarki jednonaczyniowej o masie całkowitej do 8 ton,
• koparkospycharki.

Drugi przypis dotyczy ładowarek: uprawnienia na ładowarkę jednonaczyniową klasy III lub I upoważniają do obsługi spycharki klasy III. W arkuszu koparkoładowarkowym pojawiają się dwa osobne pytania z tego przypisu - jedno o koparkę do 4 ton i ładowarkę do 8 ton, drugie wyłącznie o koparkospycharkę. Warto zapamiętać obie liczby razem z maszynami, bo dystraktory podmieniają je nawzajem: „koparka do 8 ton", „ładowarka do 4 ton".

Obecny wykaz maszyn i klas obowiązuje od 1 kwietnia 2017 r. (rozporządzenie z 11 stycznia 2017 r., Dz.U. 2017 poz. 134), a ostatnia zmiana rozporządzenia weszła w życie 11 września 2020 r. (Dz.U. 2020 poz. 1461). Stan na wrzesień 2026 r. jest taki jak w tabeli wyżej.

Prawo powstrzymania się od pracy - art. 210 Kodeksu pracy

To jest miejsce, w którym najwięcej osób traci punkt, bo arkusz zadaje kilka bardzo podobnych pytań, a każde ma inną odpowiedź. Podstawą jest art. 210 Kodeksu pracy, który przewiduje trzy różne sytuacje.

Powstrzymanie się od pracy. Pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy, gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bhp i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia. Warunek formalny jest zawsze taki sam: niezwłoczne zawiadomienie przełożonego. Jeśli pytanie brzmi „jakie obowiązki ma pracownik, gdy zdecyduje się powstrzymać od pracy", odpowiedzią nie jest ani sporządzenie notatki, ani zgłoszenie do inspekcji pracy, tylko właśnie zawiadomienie przełożonego.

Oddalenie się z miejsca zagrożenia. Gdy samo powstrzymanie się od pracy nie usuwa zagrożenia, pracownik może oddalić się z miejsca zagrożenia - również zawiadamiając o tym przełożonego.

Praca wymagająca szczególnej sprawności psychofizycznej. Operator maszyny do robót ziemnych wykonuje pracę z tej właśnie kategorii. Ma prawo powstrzymać się od jej wykonywania, gdy jego stan psychofizyczny nie zapewnia bezpiecznego wykonania pracy i stwarza zagrożenie dla innych osób. Tu nie chodzi o usterkę maszyny ani o pogodę, tylko o samego operatora - zmęczenie, chorobę, leki.

Obok tego arkusz sprawdza sytuacje, w których odmowa jest obowiązkiem, a nie uprawnieniem. Operator ma obowiązek odmówić podjęcia pracy, gdy maszyna jest niesprawna albo gdy zadanie jest niezgodne z przeznaczeniem maszyny. Ma obowiązek przerwać pracę, gdy wykonywana przez niego praca stwarza bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia innych osób. A w razie awarii powodującej zagrożenie dla życia, zdrowia, mienia lub środowiska - niezwłocznie wstrzymuje pracę i informuje przełożonego.

Na czym się wykłada

Wabikiem w tych pytaniach jest zamiana „prawa" na „obowiązek" i odwrotnie. Prosta pamiętówka: zagrożenie dla mnie samego to moje prawo powstrzymać się od pracy, zagrożenie dla innych to mój obowiązek pracę przerwać. Drugi wabik to lista wymówek, które uprawnieniem do odmowy nie są - praca w porze nocnej, praca wymagająca zapoznania się z usytuowaniem mediów podziemnych i naziemnych, praca w niskiej temperaturze. Żadna z nich nie uzasadnia odmowy.

Poza tym operator ma obowiązki wynikające z art. 211 Kodeksu pracy: przestrzegać przepisów i zasad bhp, dbać o stan maszyn i narzędzi oraz o porządek w miejscu pracy, stosować środki ochrony indywidualnej, poddawać się badaniom, a przede wszystkim przestrzegać zapisów instrukcji obsługi i eksploatacji. Arkusz stawia sprawę wprost: osobą bezpośrednio odpowiedzialną za bezpieczną eksploatację maszyny jest operator.

Czynności zabronione przy eksploatacji

Katalog zakazów jest w § 2 ust. 1 oraz w § 7 i § 10 rozporządzenia z 2001 r. Warto go znać jako listę, bo pytania cytują z niej pojedyncze punkty:

• dokonywanie zmian konstrukcyjnych w maszynie,
• obsługa maszyny bez wymaganych urządzeń zabezpieczających lub sygnalizacyjnych,
• naprawa i konserwacja maszyny będącej w ruchu,
• czyszczenie i odtłuszczanie benzyną lub rozpuszczalnikami, których opary tworzą z powietrzem mieszaniny palne lub wybuchowe,
• wysuwanie lemiesza poza krawędź klina odłamu i ustawienie maszyny w zasięgu klina odłamu,
• używanie maszyny na gruntach gliniastych w czasie ulewnego deszczu,
• tworzenie nawisów,
• włączanie mechanizmu obrotu w trakcie napełniania naczynia roboczego,
• przebywanie osób w zasięgu działania naczynia roboczego,
• przemieszczanie maszyny po pochyleniach większych, niż dopuszcza dokumentacja techniczno-ruchowa,
• praca pod czynnymi liniami napowietrznymi bliżej, niż określają odrębne przepisy.

Do tego dochodzą zakazy, które arkusz formułuje osobno: podnoszenie i przewożenie osób przy użyciu osprzętu roboczego jest zawsze zabronione, zabronione jest przenoszenie ładunków nad osobami, praca maszyną niesprawną oraz praca pod wpływem alkoholu. W czasie przerw i po pracy maszynę zabezpiecza się przed przypadkowym uruchomieniem przez osoby nieupoważnione (§ 5). Na terenie bagnistym, podmokłym lub w wodzie maszynę ustawia się na podkładach stabilnych i trwale połączonych ze sobą (§ 12 ust. 1). W wykopie wąskoprzestrzennym osoby współpracujące mogą przebywać wyłącznie w zabezpieczonej części wykopu - środki ochrony indywidualnej niczego tu nie zmieniają.

Jeżeli podczas robót zostaną odkryte przedmioty trudne do identyfikacji, przerywa się pracę i zawiadamia osobę nadzorującą (§ 8 ust. 3). Przy znalezieniu niewybuchu dochodzi jeszcze usunięcie pracowników z miejsca zagrożenia i zabezpieczenie terenu. Ta sama zasada „przerwij i zgłoś" obowiązuje przy przypadkowym odkryciu lub naruszeniu instalacji podziemnej.

Strefa niebezpieczna i odległość od linii energetycznych

Strefa niebezpieczna to miejsce, w którym występują zagrożenia dla zdrowia lub życia ludzi. Definicja jest w pytaniach dosłownie taka - nie „miejsce składowania materiałów" ani „obszar pracy maszyny". Strefę niebezpieczną wyznacza się lub ogradza i oznakowuje w sposób uniemożliwiający dostęp osobom nieupoważnionym, a operator sprawdza i zabezpiecza ten obszar przed rozpoczęciem pracy. Przebywanie osób nieupoważnionych w strefie zagrożenia jest niedopuszczalne. Jej najmniejszy wymiar liniowy nie może być mniejszy niż 1/10 wysokości, z której mogą spadać przedmioty, lecz nie mniej niż 6 m - liczby i geometrię rozpisuje tekst o wykopach, klinie odłamu i strefach niebezpiecznych.

Zakaz sytuowania stanowisk pracy, składowisk i maszyn pod czynnymi napowietrznymi liniami elektroenergetycznymi wynika z § 55 ust. 1 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z 6 lutego 2003 r. (Dz.U. 2003 nr 47 poz. 401). Odległość liczy się w poziomie od skrajnych przewodów:

W arkuszu ten sam ciąg pojawia się w skróconym zapisie: 1 kV - 3 m, 15 kV - 5 m, 30 kV - 10 m, 110 kV - 15 m, 400 kV - 30 m. Praca w pobliżu linii jest możliwa bez dodatkowych wymogów, pod warunkiem zachowania odległości zależnej od napięcia znamionowego.

Wypadek przy pracy i zachowanie świadka

Definicja pochodzi z art. 3 ust. 1 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Wypadek przy pracy to zdarzenie spełniające cztery cechy naraz:

• nagłe,
• wywołane przyczyną zewnętrzną,
• powodujące uraz lub śmierć,
• pozostające w związku z pracą.

Wystarczy podmienić jedną z nich, żeby odpowiedź była błędna, i tak właśnie zbudowane są dystraktory: „zdarzenie długotrwałe", „przyczyna wewnętrzna", „niezwiązane z pracą", „powodujące uszkodzenie sprzętu". Za śmiertelny wypadek przy pracy uważa się taki, w wyniku którego śmierć nastąpiła w okresie nieprzekraczającym 6 miesięcy od dnia wypadku (art. 3 ust. 4).

Pracownik, który jest świadkiem wypadku, ma udzielić pomocy poszkodowanym, powiadomić przełożonego i w razie potrzeby zabezpieczyć miejsce wypadku. Kolejność jest ważna: pomoc przed formalnościami. Postępowanie przy porażeniu prądem, zasypaniu gruntem i płonącej odzieży opisuje osobny tekst o pierwszej pomocy; tutaj wystarczy zapamiętać, że przy porażeniu nie wolno dotykać poszkodowanego przed odłączeniem źródła prądu, a zasypanego odkopuje się jak najszybciej, o ile jest to bezpieczne dla ratującego.

Ochrona operatora, wsiadanie i dokumenty budowy

Środki ochrony indywidualnej. Obowiązek ich stosowania wynika z przepisów bhp oraz z instrukcji obsługi i eksploatacji maszyny - i to właśnie instrukcja obsługi jest źródłem informacji o tym, jakie środki są wymagane przy danej maszynie. Nie opinia kolegów i nie własne uznanie operatora. Pracodawca dostarcza je nieodpłatnie.

Konstrukcja ochronna. Przy przewróceniu maszyny operatora chronią kabina typu ROPS i zapięte pasy bezpieczeństwa - jedno bez drugiego nie działa. W razie utraty stateczności operator pozostaje w kabinie, utrzymuje pozycję siedzącą i mocno trzyma się kierownicy lub innych stabilnych elementów. Wyskakiwanie z maszyny jest najczęściej wybieraną błędną odpowiedzią. Szczegóły konstrukcji ROPS i FOPS są w tekście o kabinie i ochronie operatora.

Wchodzenie i schodzenie. Twarzą do maszyny, zasada trzypunktowego podparcia, wyłącznie po stopniach i poręczach do tego przeznaczonych. Zabronione jest używanie dźwigni sterującej jako podparcia - to jedna z najczęstszych przyczyn przypadkowego uruchomienia osprzętu.

Czynniki zagrożeń. Do fizycznych czynników generujących zagrożenie na stanowisku operatora arkusz zalicza między innymi rozlane smary, oleje i paliwa. Stąd wymóg utrzymania porządku w miejscu pracy.

Dokumenty. Dwa skróty pojawiają się w pytaniach wprost: IBWR to Instrukcja Bezpiecznego Wykonywania Robót, a plan BIOZ to plan Bezpieczeństwa i Ochrony Zdrowia. Oba to dokumenty budowy, a nie dokumenty maszyny.

Jak to powtarzać

Ten blok najlepiej powtarzać zestawami po kilkanaście pytań, aż odpowiedzi na pytania o klasy uprawnień i o art. 210 będą wychodziły bez wahania - to jedna z dwóch najliczniejszych dziedzin w całym materiale - 65 pytań - i zwykle kilka z nich trafia do arkusza. Komplet pytań tej dziedziny z odpowiedziami i podstawą prawną jest w bazie pytań o bhp i uprawnieniach, a warunki zaliczenia części teoretycznej i praktycznej opisuje strona o egzaminie.