Sygnalizacja ręczna to jedyna dziedzina w arkuszu Łukasiewicz - WIT, w której pytanie opisuje słowami układ ciała drugiego człowieka, a odpowiedź trzeba wybrać z trzech podobnie brzmiących komend. Egzaminator nie sprawdza tu wiedzy o maszynie, tylko to, czy operator odczyta gest sygnalisty tak samo, jak sygnalista go nadał. W dziedzinie jest 19 pytań: 12 dotyczy sygnałów ręcznych, 3 znaków i piktogramów, a 4 kontrolek oleju na desce rozdzielczej. Wszystkie da się nauczyć na pamięć w jeden wieczór, pod warunkiem że zapamiętasz je parami, a nie po kolei.
Skąd biorą się sygnały ręczne i kto ma prawo je nadawać
Katalog sygnałów nie jest wymysłem branży budowlanej ani ustaleniem konkretnej firmy. Zawiera go załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (tekst jednolity: Dz.U. 2003 nr 169 poz. 1650), zatytułowany „Szczegółowe zasady stosowania znaków i sygnałów bezpieczeństwa". Przepis stawia sygnałowi cztery wymagania: ma być precyzyjny, prosty, łatwy do wykonania i zrozumienia oraz wyraźnie odróżniać się od innych sygnałów. Jeżeli sygnał wymaga obu rąk, obie ręce pracują symetrycznie i wykonują tylko ten jeden sygnał - nie wolno nimi w tym czasie pokazywać niczego innego.
Osoba przekazująca sygnały to sygnalista (w praktyce nazywany też hakowym). Jego rola jest jednoosobowa i wyłączna: operator wykonuje polecenia jednego człowieka, którego widzi. Po stronie robót ziemnych dochodzi jeszcze § 7 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki z 20 września 2001 r. (t.j. Dz.U. 2018 poz. 583) - przed rozpoczęciem robót osoba nadzorująca ma poinformować pracowników o zasadach bezpiecznej pracy i o stosowanych sygnałach ostrzegawczych. To samo rozporządzenie w § 2 ust. 1 uznaje za niedopuszczalną obsługę maszyn pozbawionych wymaganych urządzeń zabezpieczających lub sygnalizacyjnych. Sygnalizacja nie jest więc dodatkiem do pracy maszyny, tylko warunkiem jej dopuszczenia.
Dwanaście sygnałów ręcznych - opis gestu i znaczenie
Arkusz WIT opisuje każdy sygnał tak samo, jak poniższa tabela: najpierw która ręka, potem w którą stronę zwrócona jest wewnętrzna strona dłoni, na końcu ruch. Trzy elementy i to one rozstrzygają odpowiedź.
| Gest | Znaczenie | Grupa |
|---|---|---|
| Prawa ręka skierowana do góry, wewnętrzna strona dłoni do przodu (bez ruchu) | „START. Początek kierowania" | ogólny |
| Obie ręce wyciągnięte poziomo, dłonie wewnętrzną stroną do przodu | „ZATRZYMAĆ. Przerwa - koniec ruchu" | ogólny |
| Obie ręce połączone na wysokości klatki piersiowej | „KONIEC. Zatrzymanie działania" | ogólny |
| Obie ręce wyciągnięte do góry, dłonie wewnętrzną stroną do przodu | „STOP. Zatrzymanie w nagłym przypadku" | ogólny |
| Prawa ręka skierowana do góry, dłoń wewnętrzną stroną do przodu, wolny ruch okrężny | „podnieść do góry" | ruch pionowy |
| Prawa ręka skierowana do dołu, dłoń wewnętrzną stroną do przodu, wolny ruch okrężny | „opuścić do dołu" | ruch pionowy |
| Obie dłonie ustawione poziomo, jedna nad drugą, pokazują odpowiednią odległość | „odległość pionowa" | odległość |
| Obie dłonie ustawione pionowo, zwrócone do siebie wewnętrzną stroną, pokazują odpowiednią odległość | „odległość pozioma" | odległość |
| Prawa ręka wyciągnięta poziomo, dłoń wewnętrzną stroną do dołu, małe powolne ruchy w prawo | „ruch we wskazanym kierunku" | kierunek |
| Lewa ręka wyciągnięta poziomo, dłoń wewnętrzną stroną do dołu, małe powolne ruchy w lewo | „ruch we wskazanym kierunku" | kierunek |
| Obie ręce zgięte, dłonie wewnętrzną stroną do góry, przedramiona wykonują powolne ruchy w kierunku ciała | „ruch do przodu" | ruch poziomy |
| Obie ręce zgięte, dłonie wewnętrzną stroną na zewnątrz, przedramiona wykonują powolne ruchy od siebie | „ruch do tyłu" | ruch poziomy |
Zwróć uwagę, że w całym zestawie żaden sygnał nie oznacza „obrócić maszynę", choć taka odpowiedź pojawia się w arkuszu przy czterech pytaniach. To najczęściej podstawiany wabik: brzmi swojsko dla operatora koparki, bo obrót nadwozia jest codziennym ruchem, ale w katalogu sygnałów ręcznych go po prostu nie ma. Katalog z załącznika nr 1 nie przewiduje osobnego sygnału obrotu nadwozia - dlatego odpowiedź „obrócić maszynę” jest błędna niezależnie od opisanego gestu.
Na czym się wykłada zdający
Pytania z tej dziedziny są zbudowane na czterech parach, które różnią się jednym słowem w opisie. Jeśli nauczysz się sygnałów po kolei, listą, wpadniesz w każdą z nich.
Prawa ręka do góry: z ruchem okrężnym czy bez. Sama ręka uniesiona do góry, z wewnętrzną stroną dłoni do przodu, to „START. Początek kierowania". Ta sama ręka, w tej samej pozycji, ale wykonująca wolno ruch okrężny, to już „podnieść do góry". Rozstrzyga wyłącznie obecność ruchu okrężnego.
Jedna ręka w górę czy obie. Prawa ręka w górę to START. Obie ręce wyciągnięte do góry, dłońmi do przodu, to „STOP. Zatrzymanie w nagłym przypadku". Jedna ręka rozpoczyna pracę, dwie ją przerywają natychmiast.
Obie ręce w górę czy poziomo. Obie ręce do góry to zatrzymanie awaryjne. Obie ręce poziomo, dłońmi do przodu, to spokojne „ZATRZYMAĆ. Przerwa - koniec ruchu", czyli przerwanie tego ruchu, nie całej pracy. Zakończenie całości ma osobny gest: ręce połączone na wysokości klatki piersiowej, czyli „KONIEC. Zatrzymanie działania".
Ręce do siebie czy od siebie. Przedramiona zgięte, dłonie wewnętrzną stroną do góry, ruch w kierunku ciała to „ruch do przodu" - sygnalista przywołuje maszynę do siebie. Przedramiona zgięte, dłonie wewnętrzną stroną na zewnątrz, ruch od siebie to „ruch do tyłu" - sygnalista odpycha maszynę. Kierunek zawsze opisuje ruch maszyny względem sygnalisty, nigdy względem operatora, i to jest sedno pomyłki: patrząc z kabiny, gest przywołania wygląda jak zapraszanie do jazdy na siebie, ale komenda brzmi „do przodu".
Piąta pułapka jest drobniejsza: odległość pionowa to dłonie ustawione poziomo, jedna nad drugą, a odległość pozioma to dłonie ustawione pionowo, zwrócone do siebie. Opis gestu i nazwa sygnału są odwrotne, bo dłonie wyznaczają płaszczyzny ograniczające mierzony odstęp. Zapamiętaj to jako regułę „dłoń zawsze prostopadle do mierzonego wymiaru", a nie jako dwa osobne obrazki.
Cały komplet dwunastu sygnałów wraz z kluczem znajdziesz w darmowej bazie pytań tej dziedziny. Najszybciej utrwalają się w formie fiszki: widzisz opis gestu i przypominasz sobie komendę, zanim odsłonisz odpowiedź.
Komunikaty słowne zamiast gestów
Ten sam załącznik nr 1 dopuszcza komunikaty słowne używane zamiast sygnałów ręcznych albo razem z nimi. Jest ich dziewięć: start, stop, koniec, do góry, do dołu, w prawo, w lewo, niebezpieczeństwo, szybko. Warto je znać, bo pokrywają się z sensem gestów i pokazują logikę całego systemu: krótkie, jednoznaczne słowo, którego nie da się pomylić z innym nawet przez radio i przy pracującym silniku. Komunikat „niebezpieczeństwo" odpowiada sytuacji, w której operator ma prawo i obowiązek przerwać pracę - o tym, kiedy dokładnie, piszemy w tekście o obowiązkach operatora.
Znaki bezpieczeństwa według PN-EN ISO 7010
Druga grupa pytań pokazuje piktogram i pyta, o czym informuje. Norma PN-EN ISO 7010 ujednolica te symbole tak, żeby były czytelne bez znajomości języka. Znaczenie niesie najpierw kształt i kolor, dopiero potem rysunek w środku:
| Kolor i kształt | Rola znaku | Przykład na budowie |
|---|---|---|
| zielony prostokąt lub kwadrat, biały piktogram | ewakuacja i pierwsza pomoc | wyjście ewakuacyjne, miejsce zbiórki, apteczka, AED |
| czerwony kwadrat, biały piktogram | sprzęt przeciwpożarowy | gaśnica, zestaw sprzętu ochrony przeciwpożarowej, hydrant |
| czerwone koło z ukośnym pasem | zakaz | zakaz przebywania w zasięgu naczynia roboczego |
| żółty trójkąt z czarną obwódką | ostrzeżenie | ostrzeżenie o ruchu maszyn, o wykopie |
| niebieskie koło, biały piktogram | nakaz | nakaz stosowania kasku, kamizelki, ochronników słuchu |
W arkuszu WIT powtarza się pięć piktogramów: miejsce zbiórki do ewakuacji, zestaw sprzętu ochrony przeciwpożarowej, wyjście ewakuacyjne, gaśnica i automatyczny defibrylator zewnętrzny AED. Cztery pierwsze wracają w pytaniach o ochronę przeciwpożarową, znak AED stoi w tej dziedzinie.
Przy znaku AED arkusz podstawia dwie fałszywe odpowiedzi. Pierwsza to „miejsce, gdzie dostępna jest apteczka" - apteczka ma osobny znak, zielony z białym krzyżem, bez serca i bez błyskawicy. Druga to „miejsce do wykonywania AED", czyli sugestia, że defibrylacji wolno użyć tylko w wyznaczonym punkcie. Znak informuje o lokalizacji urządzenia, a nie o wyznaczonym miejscu zabiegu: defibrylator przynosi się do poszkodowanego tam, gdzie leży. Sposób jego użycia opisuje osobny materiał o pierwszej pomocy.
Piktogramy naklejone na samej maszynie
Trzecia grupa znaków to naklejki na koparce i koparkoładowarce. Egzamin sprawdza dwie rzeczy. Po pierwsze, po co one w ogóle są: naklejki przekazują istotne informacje o bezpieczeństwie oraz użytkowaniu maszyny. Nie są ani zbiorem zakazów zbliżania się, ani mapą miejsc, w których można bezpiecznie stać - i obie te odpowiedzi pojawiają się jako wabiki. Po drugie, co sprawdza operator przed przenoszeniem ciężkich przedmiotów: piktogram z tabelą maksymalnych dopuszczalnych obciążeń dla różnych pozycji maszyny. Udźwig koparki nie jest jedną liczbą, tylko zestawem wartości zależnych od wysięgu, wysokości podniesienia i kierunku pracy względem podwozia, dlatego producent umieszcza w kabinie tabelę, a nie pojedynczą wartość. Odpowiedzi o prędkości maksymalnej i czasie pracy na jednym tankowaniu są tu tylko wypełniaczem.
Naklejki mają jeszcze jedną cechę, o której łatwo zapomnieć: są elementem wyposażenia maszyny. Nieczytelna, zamalowana albo oderwana naklejka jest usterką do zgłoszenia podczas obsługi codziennej, tak samo jak przepalona żarówka.
Kontrolki oleju na desce rozdzielczej
Cztery pytania dziedziny pokazują symbol z deski rozdzielczej. Wszystkie dotyczą oleju silnikowego i wszystkie opierają się na jednym rozróżnieniu, którego zdający zwykle nie robi: poziom to nie ciśnienie.
- Symbol samej olejarki (charakterystyczna kanka z kroplą) oznacza po prostu olej silnikowy. Nie olej hydrauliczny i nie filtr oleju - to dwa najczęstsze wabiki przy tym pytaniu.
- Olejarka ze wskaźnikiem poziomu oznacza poziom oleju silnikowego, a zapalona jako kontrolka ostrzegawcza - niski poziom oleju silnikowego. Podstawiane odpowiedzi mówią o poziomie płynu chłodzącego i poziomie oleju hydraulicznego; oba te układy mają własne, inne symbole.
- Olejarka ze strzałkami (symbol wypływu pod naciskiem) to ciśnienie oleju silnikowego, a zapalona oznacza niskie ciśnienie oleju silnikowego. Tu wabikami są niski poziom płynu chłodzącego i niski poziom paliwa.
Różnica ma wymiar praktyczny, nie tylko testowy. Niski poziom oleju to sygnał, że trzeba uzupełnić olej przy najbliższej obsłudze i poszukać przyczyny ubytku. Niskie ciśnienie oleju oznacza, że pompa nie tłoczy oleju do węzłów łożyskowych, więc silnik pracuje bez smarowania. Reakcją jest natychmiastowe wyłączenie silnika i wezwanie obsługi technicznej; dalsza jazda „do bazy" kończy się zatarciem. Sama olejarka bez wskaźnika i bez strzałek jest zaś oznaczeniem opisowym, na przykład przy wlewie albo bagnecie, i nie jest ostrzeżeniem. Budowa układu smarowania i pozostałe kontrolki silnika są opisane w tekście o silniku i instalacji elektrycznej.
Najczęstsza pomyłka w tej trójce wygląda tak: zdający kojarzy „olejarkę" z jednym znaczeniem i przy trzech różnych pytaniach zaznacza to samo. Tymczasem arkusz celowo pokazuje trzy warianty tego samego rysunku, a odpowiedź rozstrzyga wyłącznie dodatek: brak dodatku, wskaźnik albo strzałki.
Jak się tego uczyć przed egzaminem
Test teoretyczny to 20 pytań w 30 minut, próg zaliczenia wynosi 16 poprawnych odpowiedzi. Przy takim progu można pozwolić sobie na 4 błędy w całym arkuszu, a dziedzina sygnałów i znaków jest tą, w której da się mieć komplet, bo materiał jest zamknięty i policzalny: 12 gestów, 5 piktogramów i 3 warianty symbolu oleju. Ucz się ich parami kontrastowymi opisanymi wyżej, nie kolejnością z listy. Format egzaminu i zasady zaznaczania odpowiedzi opisuje strona o egzaminie; tam też znajdziesz zasadę, że niewyraźne zaznaczenie liczy się jako odpowiedź błędna, co przy pytaniach o gesty bywa dodatkową stratą punktu.