Na placu budowy pierwsza pomoc prawie nigdy nie zaczyna się od opatrunku. Zaczyna się od pytania, czy miejsce zdarzenia jest bezpieczne dla ratującego, bo przy zerwanej linii energetycznej, osuwającej się skarpie albo przygnieceniu ratownik bez chwili namysłu staje się drugim poszkodowanym. Test egzaminacyjny Centrum Egzaminowania Operatorów sprawdza dokładnie tę kolejność: najpierw usunięcie zagrożenia, potem ocena, dopiero na końcu czynności ratunkowe. W dziedzinie pierwszej pomocy są 24 pytania i większość z nich rozstrzyga się na jednym słowie w odpowiedzi.
Kolejność, która rozstrzyga połowę pytań
Schemat jest zawsze ten sam: bezpieczeństwo własne, ocena poszkodowanego, wezwanie pomocy, ratowanie życia. Z tego wynikają dwie reguły, które arkusz sprawdza wprost.
Po pierwsze, gdy poszkodowanych jest kilku, pomocy udziela się najpierw osobom z bezpośrednim zagrożeniem życia: nieprzytomnym, bez oddechu, z krwotokiem. Poszkodowany, który krzyczy i chodzi o własnych siłach, ma drożne drogi oddechowe i zachowane krążenie, więc może poczekać. Wabikiem w tym pytaniu jest podanie rannym leków (nie podajesz niczego, bo nie znasz uczuleń ani obrażeń wewnętrznych) oraz oddalenie się z miejsca wypadku po lekarza. Z miejsca zdarzenia się nie odchodzi - pomoc wzywa się telefonem albo przez inną osobę.
Po drugie, obowiązek udzielenia pierwszej pomocy spoczywa na każdym, a nie tylko na osobach z przygotowaniem medycznym. Uzasadnienie w kluczu jest praktyczne: zawsze można wykonać część zadań ratunkowych - wezwać pomoc, zabezpieczyć teren, odłączyć zasilanie, okryć poszkodowanego. Nieudzielenie pomocy przy bezpośrednim niebezpieczeństwie utraty życia jest w polskim prawie przestępstwem, ale odpowiada się za zaniechanie, a nie za nieporadność. Odpowiedź „każdy, ale za popełnione błędy zawsze grozi odpowiedzialność karna" jest w arkuszu błędna właśnie przez słowo „zawsze". Obowiązki operatora przy zdarzeniu wypadkowym, łącznie z zawiadomieniem przełożonego i zabezpieczeniem miejsca, opisuje osobno poradnik o BHP i uprawnieniach.
Porażenie prądem z zerwanej linii
To najbardziej „budowlany" wątek w tej dziedzinie i arkusz poświęca mu trzy pytania z rzędu.
Sytuacja: linia zerwana, kolega rażony
Prawidłowe zachowanie to jak najszybsze wyłączenie źródła prądu. Nie podchodzisz do poszkodowanego i nie wołasz współpracowników do pomocy przy nim, bo przewód leżący na ziemi wytwarza wokół siebie lej napięciowy. Człowiek stojący w tym leju ma na stopach różnicę potencjałów, czyli napięcie krokowe, i ginie w drodze po ratunek. Dopóki napięcie nie zostanie odłączone przez uprawnioną osobę albo przez zakład energetyczny, strefa wokół zerwanego przewodu jest strefą śmiertelną, a nie miejscem akcji ratunkowej.
Wychodzenie ze strefy napięcia krokowego
Z obszaru pod napięciem oddala się powoli, drobnymi krokami, utrzymując ciągły kontakt stóp z ziemią (można też poruszać się skokami ze złączonymi stopami). Chodzi o to, żeby nigdy nie rozstawić stóp na dwóch punktach o różnym potencjale. Dwie pozostałe odpowiedzi w arkuszu - szybkie duże kroki z wysoko podnoszonymi stopami oraz bieg w „bezpieczne miejsce" - są dokładnym przeciwieństwem prawidłowego postępowania i to one najczęściej kuszą zdających, bo intuicja podpowiada ucieczkę.
Po odłączeniu napięcia
Dopiero teraz podchodzisz. Postępowanie to: sprawdzenie stanu poszkodowanego, wezwanie pomocy, udrożnienie dróg oddechowych, w razie potrzeby resuscytacja i użycie AED, jeśli jest dostępny. Odzyskana przytomność niczego nie kończy - prąd uszkadza mięsień sercowy i wywołuje zaburzenia rytmu z opóźnieniem, więc porażony zawsze trafia pod opiekę zespołu ratownictwa medycznego.
Najlepszą pierwszą pomocą przy liniach jest jednak ich nieurwanie. Zakaz sytuowania stanowisk pracy, składowisk i maszyn pod liniami napowietrznymi oraz minimalne odległości liczone w poziomie od skrajnych przewodów (3 m dla linii do 1 kV, 5 m powyżej 1 kV do 15 kV, 10 m powyżej 15 kV do 30 kV, 15 m powyżej 30 kV do 110 kV i 30 m powyżej 110 kV) omawia szczegółowo poradnik o wykopach i strefach niebezpiecznych.
Resuscytacja krążeniowo-oddechowa i AED
Cztery pytania w tej dziedzinie dotyczą RKO i jedno defibrylatora. Liczby trzeba znać pamięciowo, bo wszystkie dystraktory różnią się właśnie liczbami.
| Parametr | Wartość z arkusza |
|---|---|
| Tempo uciśnięć klatki piersiowej | 100-120 na minutę |
| Głębokość uciśnięć | 5-6 cm |
| Cykl | 30 uciśnięć, potem 2 wdechy ratownicze |
| Wdechy ratownicze | nieobowiązkowe dla osoby niebędącej ratownikiem |
| Kiedy zaczynasz | brak oddechu i brak wyczuwalnego tętna |
| Kiedy kończysz | gdy poszkodowany zaczął oddychać i powróciło krążenie |
Kilka rozróżnień, na których łatwo się przewrócić:
- Tętno jest, oddechu nie ma. Wtedy nie uciskasz klatki piersiowej, tylko udrażniasz drogi oddechowe i prowadzisz sztuczne oddychanie. Serce pracuje, brakuje wentylacji, a u osoby nieprzytomnej blokuje ją najczęściej zapadnięty język.
- Dla laika brak oddechu wystarczy. Osoba niebędąca profesjonalnym ratownikiem nie musi potwierdzać braku tętna - jego badanie jest zawodne i kosztuje czas. Nie oddycha prawidłowo, więc zaczynasz uciskać.
- RKO prowadzi się do skutku, czyli do powrotu oddechu i krążenia, a w praktyce także do przejęcia poszkodowanego przez zespół ratownictwa medycznego albo do własnego wyczerpania. Odpowiedzi „minie 10 minut" i „przyjedzie straż pożarna i zabezpieczy teren" są w arkuszu błędne.
- Wskazaniem do AED jest brak wyczuwalnego oddechu i tętna, a nie silny ból w klatce piersiowej ani zawroty głowy. Defibrylator sam analizuje rytm i sam decyduje o wyładowaniu, więc laik nie może nim zaszkodzić. Uwaga na trzecią odpowiedź z arkusza: bez AED jak najbardziej prowadzi się RKO, urządzenie jest uzupełnieniem uciśnięć, a nie warunkiem ich rozpoczęcia.
Zasypanie gruntem
Osuwisko w wykopie zabija szybciej, niż wygląda: kilkadziesiąt centymetrów mokrego gruntu na klatce piersiowej wystarczy, żeby uniemożliwić oddychanie. Arkusz sprawdza dwa momenty tej akcji.
Najistotniejsze w chwili zasypania jest zlokalizowanie poszkodowanego. Bez tego kopie się na oślep, a każda minuta liczy się jak przy zatrzymaniu krążenia. Powiadamianie rodziny i bierne czekanie na karetkę to odpowiedzi błędne - kopią ci, którzy są na miejscu, równolegle z wezwaniem służb.
Gdy zasypany zostanie częściowo odkopany, najpilniejsze jest udrożnienie dróg oddechowych. Odkopuje się więc od głowy i klatki piersiowej, a nie od nóg. Sprawdzanie pulsu na odkopanej ręce niczego nie zmienia w postępowaniu, a kosztuje czas.
Drugi obowiązek to niedopuszczenie do wtórnego zasypania: do niezabezpieczonego wykopu nie wchodzi się nawet po kolegę, ściany trzeba podeprzeć albo poszerzyć wyłom, a maszyna nie może stać na krawędzi klina odłamu. Reguły odległości od krawędzi wykopu i składowania urobku w strefie klina zebrane są w poradniku o wykopach i strefach.
Przygniecenie, upadek i wbity przedmiot
Przy podejrzeniu uszkodzenia kręgosłupa u osoby przytomnej, która spadła z wysokości, nie rusza się poszkodowanego i czeka na służby medyczne. Pozycja boczna ustalona jest tu odpowiedzią błędną, bo obraca tułów - stosuje się ją u nieprzytomnego, który oddycha, gdy nie podejrzewasz urazu kręgosłupa. Przy podejrzeniu urazu odcinka szyjnego u osoby przytomnej zadanie ratownika brzmi: nie pozwolić poszkodowanemu poruszać głową, czyli ustabilizować ją dłońmi i mówić do niego tak, żeby nie odwracał się w twoją stronę. Sadzanie na krześle z wysokim oparciem to pułapka.
Przedmiot wbity w ciało, na przykład metalowy pręt w podudziu, zabezpiecza się przed poruszeniem i wzywa pomoc. Nie wyjmuje się go i nie porusza nim, żeby cokolwiek sprawdzić - wbity przedmiot często sam tamponuje uszkodzone naczynie, a jego usunięcie otwiera krwotok, którego w warunkach budowy nie da się opanować.
Przy przygnieceniu przez maszynę, element konstrukcji albo krąg betonowy uwalnianie ma sens tylko wtedy, gdy jest wykonalne bez ryzyka dla ratujących i bez wtórnego opadnięcia ciężaru. Sprzęt zabezpiecza się przed ruchem, pracuje się w zespole, a poszkodowanego po uwolnieniu obserwuje się stale, bo jego stan potrafi się gwałtownie pogorszyć.
Krwotoki
Przy silnym krwawieniu ze zranionej kończyny górnej doraźne postępowanie to założenie opatrunku, bezpośrednie uciśnięcie miejsca krwawienia i uniesienie kończyny powyżej poziomu serca. Opuszczanie kończyny w dół zwiększa krwawienie, a odkażanie rany spirytusem salicylowym uszkadza tkanki i niczego nie zatrzymuje.
Przy ranie ciętej nogi o niezabezpieczony ostry element zakłada się jałową gazę i owija ranę bandażem. Plastra nie przykleja się bezpośrednio na ranę, a opaska uciskowa nie jest rutynowym opatrunkiem - to ostateczność przy krwotoku, którego nie da się zatamować uciskiem, i przy założeniu zapisuje się godzinę.
Krwawienie z nosa opanowuje się, pochylając głowę poszkodowanego do przodu i uciskając skrzydełka nosa. Odchylanie głowy do tyłu powoduje spływanie krwi do gardła, a kładzenie na plecach jest błędem z tego samego powodu.
Oparzenia
Przy oparzeniu I stopnia, czyli zaczerwienieniu bez pęcherzy, pierwszą pomocą jest polewanie oparzonego miejsca zimną wodą. Maści i tłuste kremy zatrzymują ciepło w tkance i zamykają ją pod warstwą, którą trzeba potem usunąć w szpitalu.
Po ugaszeniu płomieni na człowieku i wezwaniu pomocy oparzone miejsca schładza się zimną wodą przez 10-20 minut, nie zrywając wtopionej odzieży. To najczęstsza pułapka w tym pytaniu: odpowiedź z prawidłowym czasem, ale z zerwaniem wtopionego materiału, jest błędna, bo razem z tkaniną odrywa się skórę. Gaśnicy śniegowej nie kieruje się na człowieka - dwutlenek węgla wychodzi z niej o temperaturze rzędu kilkudziesięciu stopni poniżej zera i dokłada odmrożenie do oparzenia. Dobór gaśnic i gaszenie płonącej odzieży opisuje poradnik o ochronie przeciwpożarowej.
Pozostałe sytuacje z arkusza
- Ciało obce w oku - płucze się czystą wodą, kierując strumień od nosa na zewnątrz oka, czyli od kąta wewnętrznego ku skroni. Strumień kierowany do środka przenosi zanieczyszczenie na drugie oko, a krople do oczu niczego nie wypłukują.
- Zatrucie czadem w zamkniętym pomieszczeniu - pierwszym krokiem jest jak najszybsza ewakuacja poszkodowanego z tego pomieszczenia. Ocena ABC i badanie wstępne są potrzebne, ale prowadzi się je poza strefą skażoną, inaczej ratownik zatruwa się razem z poszkodowanym. Na budowie czad pojawia się tam, gdzie silnik spalinowy albo agregat pracuje w zamkniętym pomieszczeniu, w studni lub w głębokim wykopie.
- Drgawki przy ataku padaczki - w czasie napadu zabezpiecza się głowę poszkodowanego przed urazami i usuwa z otoczenia twarde przedmioty. Niczego nie wkłada się do ust ani nie podaje do picia, a poszkodowanego nie unieruchamia się siłą.
- Poszkodowany, który po kilku minutach odzyskał przytomność i chce iść do domu - namawia się go do pozostania i wzywa pomoc medyczną. Utrata przytomności po urazie oznacza uraz głowy, a krwiak wewnątrzczaszkowy narasta godzinami, często po tak zwanej przerwie jasnej.
Na czym najczęściej wykłada się zdający
| Wabik w arkuszu | Odpowiedź prawidłowa |
|---|---|
| Podbiec do rażonego, żeby szybciej pomóc | Najpierw wyłączyć źródło prądu |
| Uciekać ze strefy dużymi krokami | Drobne kroki z ciągłym kontaktem stóp z podłożem |
| Masaż serca przy wyczuwalnym tętnie | Udrożnienie dróg oddechowych i sztuczne oddychanie |
| RKO przez 10 minut | Do powrotu oddechu i krążenia |
| AED przy bólu w klatce piersiowej | AED przy braku oddechu i tętna |
| Odkopywanie zasypanego od nóg | Udrożnienie dróg oddechowych w pierwszej kolejności |
| Wyjęcie wbitego pręta | Zabezpieczenie pręta przed poruszeniem |
| Zerwanie wtopionej odzieży przed chłodzeniem | Chłodzenie 10-20 minut bez zrywania odzieży |
| Odchylenie głowy przy krwawieniu z nosa | Pochylenie głowy do przodu i ucisk skrzydełek |
Jak ta dziedzina wypada na egzaminie
Test teoretyczny to 20 pytań w 30 minut, po trzy odpowiedzi do wyboru, próg zaliczenia wynosi 16 poprawnych odpowiedzi. Przy takim progu wolno pomylić się 4 razy w całym arkuszu, a pierwsza pomoc jest tą częścią materiału, w której odpowiedzi są krótkie, powtarzalne i dają się nauczyć na pamięć - w przeciwieństwie do obliczeń klina odłamu czy budowy układu hydraulicznego. Szczegóły formatu i przebiegu sesji zebrane są na stronie o egzaminie.
Komplet pytań tej dziedziny wraz z wyjaśnieniami znajdziesz w darmowej bazie pytań o pierwszej pomocy, a sprawdzian całości materiału na czas daje egzamin próbny.